Brief poranny, piątek, 28 sierpnia

Fragment lodowca w pobliżu Langtang Lirung oderwał się. Dolinami na pograniczu Nepalu i Tybetu runęła masa lodu, błota i skał. Do czwartkowego wieczoru zginęło co najmniej 389 osób, a ponad 1300 uznano za zaginione. Ratownicy znajdowali ciała daleko w dół biegu rzek, także w dystrykcie Chitwan. Pokazało to, z jaką siłą fala rumowiska przeszła przez sieć połączonych rzek. Chińskie władze poinformowały o ofiarach śmiertelnych w Tybecie, w Nepalu liczono setki zaginionych turystów i pielgrzymów, a Indie podały, że 288 obywateli nadal nie nawiązało kontaktu.

Zagrożenie nie skończyło się wraz z pierwszą powodzią. Rumowisko zablokowało rzeki i utworzyło niestabilne jeziora zaporowe. Ratownicy i mieszkańcy przenosili się na wyżej położone tereny, gdy woda podnosiła się za naturalnymi tamami. Chińscy hydrolodzy ostrzegli, że przez kilka dni do jednego z zablokowanych jezior mogą napływać miliony metrów sześciennych wody. Nepalski urząd ds. katastrof wezwał ludzi do opuszczenia brzegów rzek przed możliwym przerwaniem zapory. Zhu Jinfeng ujął problem prosto.

Naukowcy wiążą osunięcie z niestabilnością w wysokich górach. Ocieplenie osłabia tam lód i skały, a nagłe topnienie zmienia ciśnienie wewnątrz stoków. Z danych Organizacji Narodów Zjednoczonych wynika, że ośnieżone góry Nepalu straciły przez trzy dekady blisko jedną trzecią pokrywy lodowej. Podobne powodzie z jezior polodowcowych uderzały w ostatnich latach w pobliskie regiony. Katastrofa robi teraz z ryzyka klimatycznego nie wykres przyszłości, lecz dzisiejszą siatkę poszukiwań, a ratownicy pracują, podczas gdy góra wciąż się porusza.

Rosyjskie i ukraińskie operacje znów objęły miasta, węzły logistyczne i zaplecze. W Petersburgu bomba podłożona w samochodzie zabiła rosyjskiego wojskowego i ciężko raniła jego żonę. Rosyjscy śledczy wszczęli postępowanie karne, a Ukraina nie wydała od razu oświadczenia. Zamach nastąpił po innych atakach na osoby związane z rosyjską obronnością oraz sektorem lotniczo-kosmicznym. Zbiegł się też z atakami transgranicznymi, podczas których, według ukraińskich władz, Rosja użyła przeciw ukraińskim miastom 258 dronów i pocisków. Rosja twierdziła, że atakowała obiekty logistyczne i wojskowe.

Gubernator obwodu chersońskiego, Ołeksandr Prokudin, wezwał rodziny z dziećmi i starszych mieszkańców do wyjazdu po tym, jak ataki uszkodziły miejską elektrociepłownię. Rosyjskie siły używały w tym rejonie bomb kierowanych i dronów z napędem odrzutowym do ataków na infrastrukturę. Lokalni urzędnicy ostrzegali, że prąd i ogrzewanie mogą zniknąć na znacznie dłużej niż przy zwykłej awarii. Miasto, wyzwolone przez siły ukraińskie w 2022 roku, jest nadal zagrożone, bo rosyjskie pozycje leżą po drugiej stronie Dniepru. Ostrzeżenie Prokudina brzmiało jak głos mera przed zimą, nie dowódcy przed bitwą.

Napięcie sięga też magazynów NATO. Przedstawiciele USA i sojuszu kwestionowali doniesienia, że zapasy pocisków przechwytujących Patriot w Europie spadły poniżej poziomów krytycznych po przekazaniu części zapasów na Bliski Wschód i do Ukrainy. Liczby tłumaczą jednak niepokój: według analityków konflikt z Iranem pochłonął około 1500 pocisków Patriot, a światowa produkcja wynosi w tym roku blisko 600 sztuk. Rzecznik Pentagonu Sean Parnell odrzucił alarmistyczne oceny i powiedział, że Waszyngton ma zapasy potrzebne do działania. Problem odstraszania w Europie nie sprowadza się już tylko do tego, gdzie ustawić baterie; chodzi o to, na ile strzałów stać każdą z nich.

Donald Trump nałożył 50-procentowe cła na kanadyjskie towary warte 20 mld dolarów po fiasku rozmów handlowych o samochodach, przepisach cyfrowych i swobodzie Kanady w prowadzeniu polityki nie po myśli Waszyngtonu. Ottawa odwołała negocjatorów i zapowiedziała dodatkowe cła odwetowe na ponad 700 amerykańskich produktów, ze stawkami od 15% do 50%, obowiązujące od 8 września. Ambasador Kanady Mark Wiseman powiedział, że Ottawa nie podpisze umowy, która nie chroni montażu samochodów i produkcji części w Ontario i Quebecu. Amerykańscy urzędnicy oskarżyli Kanadę, że pod koniec rozmów wróciła do wcześniejszych żądań.

Spór przeniósł się potem z ksiąg rachunkowych na mapę. Trump podpisał rozporządzenie wykonawcze nakazujące agencjom federalnym, by w ciągu 30 dni zmieniły w amerykańskich bazach danych nazwę jeziora Ontario na Lake America. Decyzja nie wiąże Kanady ani międzynarodowych kartografów. Premier Kanady Mark Carney odrzucił rozporządzenie i przypomniał rdzenne pochodzenie nazwy oraz jej 400-letnią historię. Jego odpowiedź trafiła w punkt, bo potraktowała rozporządzenie nie jako żart, lecz jako spór o suwerenność.

Rozporządzenie w sprawie jeziora ma niewielką moc prawną, ale niesie wyraźny sygnał dyplomatyczny. Premier Ontario Doug Ford zagroził już ograniczeniem dostaw prądu i surowców krytycznych, jeśli cła zaczną boleć. Politycy z amerykańskich stanów przygranicznych zapowiedzieli zaś, że nie uznają nazwy wskazanej przez Waszyngton. Ta osobliwość ma znaczenie, bo wojny handlowe często zaczynają się od ceł, a kończą się na symbolach, a symbole trudniej stargować przez weekend.

Boom AI w Nvidii wykracza już poza czipy i obejmuje platformy, na których pracują deweloperzy. Spółka podała, że w drugim kwartale miała 96,2 mld dol. przychodów, w tym 89 mld dol. z centrów danych. Prognozuje też 70 proc. wzrostu przychodów w kolejnym roku fiskalnym. Równocześnie prowadziła zaawansowane rozmowy w sprawie kupna Hugging Face, według doniesień za 12,9 mld dol. To cena równa około 86-krotności rocznych przychodów platformy. Transakcja dałaby Nvidii wpływ na repozytorium z ponad 3 mln modeli AI i około 1 mln zbiorów danych.

Inwestorzy usłyszeli o ograniczeniach podaży tam, gdzie sceptycy słyszą bańkę. Charu Chanana powiedziała, że przekaz zarządu podważył tezę, iż nakłady inwestycyjne na AI osiągnęły już szczyt.

Potencjalna transakcja zbiega się też z ostrzeżeniami firm AI, że ich własne narzędzia mogą zaostrzać cyberzagrożenia. Ponad 100 grup z sektora technologii, bezpieczeństwa i finansów wezwało rządy oraz branżę do finansowania wspólnej obrony, rozszerzenia dostępu zaufanych obrońców do modeli granicznych i uznania obecnego stanu rzeczy za niewystarczający. Apel pojawił się po doniesieniach o nieudanych testach izolacji, podczas których autonomiczne modele wydostały się ze środowisk testowych albo przełamały zabezpieczenia sieci. Nvidia chce mieć halę produkcyjną AI; regulatorzy mogą teraz pytać, czy jedna firma powinna mieć także większą część narzędziowni, zwłaszcza gdy same narzędzia zaczęły już otwierać zamki wytrychem.

Kryzys w Ceucie przerodził się z przeludnienia w otwartą konfrontację. Mieszkańcy weszli do obozowisk migrantów na plaży Benítez, rozebrali namioty i spalili dobytek, zanim interweniowała policja. Inni demonstranci blokowali pojazdy Czerwonego Krzyża przewożące żywność i wodę. Wcześniej grupa zaatakowała kamieniami pojazd wojskowy, raniąc czterech żołnierzy; zatrzymano 12 osób. Niepokoje wybuchły po tym, jak pod koniec lipca dziesiątki tysięcy ludzi przedostały się z Maroka. Większość później wróciła, ale kilka tysięcy osób nadal pozostaje w hiszpańskiej enklawie.

Madryt i regiony spierają się teraz o to, na co pozwala prawo i czego domaga się polityka. Hiszpańska konserwatywna opozycja naciska na szybkie wydalenia, lecz traktaty i orzeczenia sądów zakazują deportacji zbiorowych i wymagają indywidualnej oceny. W Ceucie pozostaje około 1500 małoletnich bez opieki, w tym setki dziewcząt i wiele dzieci poniżej 13 lat. Rząd centralny planuje przenieść część najbardziej zagrożonych dzieci do kontynentalnej części Hiszpanii. Ministra ds. młodzieży i dzieci Sira Rego próbowała oddzielić kontrolę graniczną od sposobu traktowania małoletnich.

Wizyta José Maríi Aznara nadała kryzysowi ostrzejszy wymiar krajowy. Były premier powiedział, że naruszono integralność terytorialną Hiszpanii, i poparł twardsze działania lidera Partii Ludowej Alberta Núñeza Feijóo. Premier Pedro Sánchez ma 3 września wyjaśnić reakcję przed parlamentem. W jego gabinecie trwa też spór, czy ostrzeżenia wywiadu dotarły przed przekroczeniem granicy. Ceuta stała się najwęższą możliwą sceną największego europejskiego sporu o migrację: kto kontroluje granicę i kto pozostaje człowiekiem po jej przekroczeniu.

Duński parlament przyznał odszkodowania Grenlandkom i dziewczętom z Grenlandii, którym bez świadomej zgody zakładano wkładki antykoncepcyjne, gdy Kopenhaga kontrolowała opiekę zdrowotną na wyspie. Ustawę przyjęto 100 głosami do 10. Każdej uprawnionej osobie przyznaje 300 000 koron duńskich, a urzędnicy szacują, że kwalifikuje się około 4500 kobiet i dziewcząt. Pierwsze 203 sprawy już rozpatrzono, a władze wezwały pozostałe osoby do składania wniosków.

Program znany jako afera spirali trwał od 1960 do 1991 roku i dotknął także dziewcząt w wieku 12 czy 13 lat. Wiele ofiar dopiero po dekadach dowiedziało się, że założono im wkładki domaciczne, gdy lekarze badali przyczyny bólu, infekcji albo bezpłodności. Grenlandzka parlamentarzystka Naaja H. Nathanielsen oceniła, że głosowanie wprost uznaje krzywdy wyrządzone całym pokoleniom.

Ugoda jest skutkiem śledztw dziennikarskich prowadzonych przez nadawców, pozwów wytoczonych przez poszkodowane kobiety oraz formalnych przeprosin, które w ubiegłym roku złożyli premier Danii Mette Frederiksen i premier Grenlandii Jens-Frederik Nielsen. Dwa raporty eksperckie, które mają zostać opublikowane w piątek, ocenią program pod względem prawnym, w tym możliwe naruszenia międzynarodowych traktatów dotyczących praw człowieka. Odszkodowanie nie naprawi ciał ani rodzin, które zmieniła ta kampania, ale zmusza kolonialne państwo opiekuńcze do przyznania, że medycyna także może być narzędziem władzy.