Dania wypłaci odszkodowania ofiarom przymusowej antykoncepcji na Grenlandii

Głosowanie w parlamencie i zadośćuczynienie finansowe

W czwartek, 27 sierpnia 2026 r., duński Folketing zatwierdził wypłatę odszkodowań dla Grenlandek poddanych przymusowej antykoncepcji. Ustawa przeszła stosunkiem głosów 100 za do 10 przeciw, ustalając kwotę 300 000 koron duńskich (około 40 000 euro lub 47 000 dolarów) dla każdej uprawnionej osoby. Duńskie władze szacują, że do odszkodowania kwalifikuje się około 4500 kobiet i dziewcząt, których dotyczyły zabiegi wykonywane w latach 1960–1991. Pierwsza grupa 203 ofiar została już zakwalifikowana do wypłat, a urzędnicy wzywają pozostałe poszkodowane do składania wniosków. Grenlandzka parlamentarzystka Naaja H. Nathanielsen, jedna z dwóch przedstawicielek Grenlandii w kopenhaskiej izbie, z zadowoleniem przyjęła wynik głosowania.

Znaczenia tej ustawy nie sposób przecenić. To bardzo konkretne uznanie traumy, jakiej doświadczyły pokolenia grenlandzkich kobiet.

Sprawa spirali i długofalowe skutki zdrowotne

Program, znany jako „sprawa spirali” od kształtu stosowanych wkładek, był organizowany przez duńskie władze medyczne w czasie, gdy Dania zarządzała opieką zdrowotną na Grenlandii. Od 1960 do 1991 r. duński personel medyczny zakładał tysiącom kobiet i dziewcząt z ludu Inuit, niektórym w wieku zaledwie 12 czy 13 lat, wkładki wewnątrzmaciczne bez świadomej zgody. Oficjalny raport z 2025 r. dokumentuje, że przed końcem 1970 r. wkładki otrzymało co najmniej 4070 kobiet. Wiele ofiar odkryło obecność urządzeń po dziesięcioleciach, szukając pomocy medycznej w związku z uporczywym bólem brzucha, infekcjami lub niewyjaśnioną niepłodnością. Inna ofiara, Inger Platou, dowiedziała się o założeniu wkładki w wieku nastoletnim podczas badań płodności w dorosłym życiu, przed adopcją dwojga dzieci z Kolumbii. Sześćdziesięciopięcioletnia Elisa Tove Christiansen, której w wieku 13 lat założono wkładkę, co doprowadziło do chirurgicznego usunięcia macicy, śledziła głosowanie w Kopenhadze.

To nie zwróci mi macicy. Nie odda mi dzieci, których nigdy nie miałam, i nie wymaże chorób oraz bólu, z którymi żyłam przez te wszystkie lata, ale pokazuje mi, że politycy nas usłyszeli.

Śledztwo i rozliczenie polityczne

Zainteresowanie opinii publicznej kampanią wzrosło w 2022 r., gdy śledztwa duńskiego nadawcy publicznego DR ujawniły skalę zaangażowania państwa. Po tych doniesieniach grupa poszkodowanych Grenlandek wszczęła w 2024 r. postępowanie sądowe przeciwko Danii, domagając się odszkodowania za uszczerbek na zdrowiu. Premier Danii Mette Frederiksen i premier Grenlandii Jens-Frederik Nielsen wystosowali we wrześniu 2025 r. w Nuuk oficjalne przeprosiny za nadużycia popełnione podczas kampanii. W 2024 r. były premier Grenlandii Múte B. Egede określił w duńskiej telewizji systemowe działania antykoncepcyjne mianem ludobójstwa. Duńska minister zdrowia i spraw kościelnych Ida Auken uznała ogrom cierpienia zadanego pokoleniom rodzin inuickich po rozmowach z ocalałymi w parlamencie.

Szersze relacje i nadchodzące raporty

Pakiet finansowy zbiega się w czasie z szerszymi dyskusjami politycznymi dotyczącymi relacji między Danią a jej autonomicznym terytorium arktycznym. Grenlandia przekształciła się z kolonii w duńską prowincję w 1953 r., przy czym Dania zachowała kontrolę nad opieką zdrowotną na wyspie do czasu przekazania uprawnień w 1992 r. Parlamentarzysta Qarsoq Høegh-Dam z grenlandzkiej partii Naleraq stwierdził w parlamencie, że rekompensata finansowa stanowi jedynie wierzchołek góry lodowej historycznych krzywd. Dwa niezależne raporty eksperckie badające klasyfikację prawną programu, w tym kwestię naruszenia międzynarodowych traktatów praw człowieka, mają zostać opublikowane w piątek, 28 sierpnia 2026 r. Rząd Danii ogłosił wcześniej plany utworzenia szerszego funduszu pojednania, obejmującego inne udokumentowane przypadki historycznej dyskryminacji na Grenlandii.