Brief poranny, środa, 9 września

Stany Zjednoczone uderzyły w pięć irańskich tankowców z ropą w Zatoce Omańskiej i w pobliżu wyspy Chark. Wcześniej Waszyngton podał, że irańskie pociski balistyczne w ostatnich dniach obrały za cel amerykański okręt wojenny. Następnie Iran wystrzelił pociski balistyczne w kierunku obiektów wojskowych w Jordanii. Tamtejsze władze podały, że obrona powietrzna przechwyciła 20 nadlatujących pocisków, zniszczyła 18 i nie odnotowała ofiar. Jemeński ruch Huti niezależnie wystrzelił pociski i drony w kierunku Abhy, Chamis Muszajt, Dżazanu i Nadżranu. Rannych zostały 73 osoby, trafione zostały też instalacje energetyczne. Przedstawiciele Huti opisali operację jako odwet za saudyjskie naloty w Jemenie.

Rynek ropy zareagował szybko. Brent zdrożała do 99,00 dol. za baryłkę po tym, jak chwilowo sięgnęła 99,22 dol., a West Texas Intermediate osiągnęła 94,41 dol. Inwestorzy wyceniali zarówno realne zakłócenia dostaw, jak i obawę, że wąskie gardła pozostaną problemem. Przez Cieśninę Ormuz, którą przed wybuchem wojny na szerszą skalę w lutym płynęło około 20% światowej ropy oraz skroplonego gazu ziemnego, ruch jest dziś najmniejszy od maja. Na szlakach przez Morze Czerwone presja się utrzymuje.

Niebezpieczeństwem jest nie tylko wyższy rachunek za benzynę, lecz konflikt, który łączy dziś rakiety, porty, tankowce i rafinerie w jeden łatwopalny łańcuch dostaw.

Wielka Brytania, Francja i Kanada dołączyły do dziewięciu innych państw i zakazały handlu z izraelskimi osiedlami na okupowanym Zachodnim Brzegu. To posunięcie zmienia lata dyplomatycznych skarg w bardziej konkretny instrument handlowy. Ed Miliband poinformował parlament, że Wielka Brytania zakaże importu z osiedli i nałoży sankcje na firmy, które finansują, budują lub sprzedają infrastrukturę poza linią rozejmu z 1949 r. Francja uruchomiła własną procedurę po rozmowach przywódców francuskich i brytyjskich. Koalicja działa poza ramami Unii Europejskiej, bo środki obejmujące cały blok nie uzyskały wystarczającego poparcia. Wśród państw sprzeciwiających się wspólnemu zakazowi były Niemcy i Włochy.

Izrael odpowiedział działaniami dyplomatycznymi. Rząd nakazał zamknięcie konsulatu Wielkiej Brytanii w Jerozolimie Wschodniej i usunął brytyjskich przedstawicieli z Międzynarodowego Centrum Wsparcia Gazy, które koordynuje pomoc i działania stabilizacyjne w Gazie. Izraelscy urzędnicy odrzucają międzynarodowe uznanie Zachodniego Brzegu za terytorium okupowane i twierdzą, że status tych ziem jest sporny. Europejscy dyplomaci jako bezpośredni powód tych działań wskazują rozbudowę osiedli, przemoc osadników oraz budowę w strefie E1 między Jerozolimą a Ma’ale Adumim.

Ten podział w polityce ma znaczenie, bo zmniejsza dystans między symbolicznym potępieniem a presją gospodarczą. Formuła dwóch państw staje się nie tyle wspólnym hasłem, ile testem tego, czego rządy są gotowe przestać kupować.

Alternatywa dla Niemiec zdobyła 43,8 proc. głosów w Saksonii-Anhalt, ponad dwa razy więcej niż w 2021 r., i do większości bezwzględnej w landtagu zabrakło jej tylko trzech mandatów. Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna spadła do 17,2 proc., a socjaldemokraci, Zieloni, Lewica i Sojusz Sahry Wagenknecht weszli do parlamentu, w którym dawna zapora anty-AfD-owska zależy teraz od arytmetyki głosów, nieobecności i dyscypliny. Lider listy AfD Ulrich Siegmund zaprosił wszystkie partie na rozmowy sondażowe, a partie głównego nurtu powtórzyły, że nie będą z nim rządzić.

Lokalna odpowiedź CDU nie grzeszyła świeżością. Sven Schulze, urzędujący premier kraju związkowego i pokonany lider listy, został szefem frakcji CDU stosunkiem głosów osiem do siedmiu, po tym, jak zapowiedział odejście ze stanowiska przewodniczącego partii w landzie. W dwóch pierwszych głosowaniach nad wyborem premiera potrzeba 42 głosów, a AfD ma 39 mandatów, tyle samo co CDU, SPD, Zieloni i Lewica razem. Pięć mandatów BSW znalazło się więc w niewygodnym położeniu, a SPD zgłosiła pomysł ponadpartyjnego rządu eksperckiego, by odsunąć AfD od władzy.

Niemiecki kordon sanitarny przetrwał jako zasada; Saksonia-Anhalt pokaże, czy nadal potrafi działać jako mechanizm głosowań.

Najnowsze wyniki PISA dały ministrom edukacji twarde liczby potwierdzające obawę, którą wielu rodziców zna już z domu: nastolatki coraz słabiej radzą sobie z dłuższą lekturą i matematyką. W krajach OECD średnie wyniki z czytania spadły między 2015 a 2025 r. o 28 punktów, czyli mniej więcej o 1,5 roku nauki, a z matematyki o 22 punkty. Badanie objęło około 750 000 uczniów w 91 krajach i terytoriach, a co piąty 15-latek w systemach edukacji krajów OECD nie ma dziś podstawowych umiejętności potrzebnych do dalszej nauki albo pracy.

Hiszpania, Francja i Niemcy dopisały własne wersje tej samej historii. Hiszpania zanotowała najniższe wyniki od początku badań PISA w 2000 r., a wynik z czytania spadł w ciągu dekady o 45 punktów. We Francji wynik z czytania obniżył się z 505 w 2012 r. do 456 w 2025 r., a jedna trzecia francuskich 15-latków ma dziś poważne trudności z rozumieniem tekstu. Niemcy odnotowały najsłabsze wyniki w historii tych pomiarów, a około jedna trzecia uczniów znalazła się poniżej podstawowego poziomu umiejętności w czytaniu i matematyce.

Politycy obwiniali programy nauczania, telefony, media społecznościowe, braki nauczycieli i zakłócenia wywołane pandemią, a w każdym zarzucie było trochę racji. Poważniejszy wniosek dotyczy jednak gospodarki: kraje, które nie potrafią nauczyć uczniów czytać długich tekstów i radzić sobie z liczbami, będą miały kłopot z obsadzeniem miejsc pracy właśnie w tych nowoczesnych branżach, które wciąż próbują subsydiować.

Mistral AI pozyskał 3 mld euro w rundzie D, której przewodził Samsung. Wycena paryskiego start-upu po rundzie wzrosła do 21 mld euro z 12 mld euro w ubiegłym roku i 2 mld euro pod koniec 2023 r. Firma chce przeznaczyć pieniądze na badania, produkty i europejskie centra danych, w tym projekty pod Paryżem i w Szwecji. Do 2030 r. chce też osiągnąć 1 gigawat mocy obliczeniowej w Europie. Samsung wykorzysta systemy Mistrala w projektowaniu i produkcji półprzewodników. Europejski czempion dostaje więc coś lepszego niż slogany o suwerenności: przemysłowego klienta z chipami do wyprodukowania.

OpenAI tymczasem poinformowało, że wewnętrzny model rozwiązał problem istnienia i gładkości rozwiązań równań Naviera-Stokesa. Stało się to po uruchomieniu około 10 000 autonomicznych agentów na 88 godzin, wymianie niemal 3 mln wiadomości i wygenerowaniu 130 mld tokenów wyjściowych. Rzekomy dowód nie został zweryfikowany przez Instytut Matematyczny Claya, który oferuje 1 mln dolarów za potwierdzone rozwiązanie. Niezależni badacze zaczęli potem pytać, czy robocze prace prowadzone w środowisku Codex OpenAI mogły wpłynąć na wynik. OpenAI zaprzeczyło, by ludzie lub systemy AI przeszukiwały dane użytkowników, aby rozwiązać problem.

Europa chce własnego czempiona AI, ale wiarygodność całej dziedziny zależy dziś od pochodzenia wyników równie mocno jak od mocy obliczeniowej.