Szwajcaria powołuje niezależną komisję do spraw zwrotu dzieł sztuki zrabowanych przez nazistów i dóbr kolonialnych

Zasady postępowania i mandat

Sześć miesięcy po utworzeniu przez rząd federalny, Szwajcarska Komisja ds. Problematycznego Dziedzictwa Kulturowego (CPCP) przyjęła 30 września 2026 roku regulamin swoich prac. Niezależny organ, któremu przewodniczy była radczyni federalna Simonetta Sommaruga, oficjalnie rozpoczął przyjmowanie wniosków dotyczących spornych dóbr kultury. Komisja zajmuje się przedmiotami nabytymi w problematycznych okolicznościach, koncentrując się na mieniu zrabowanym w epoce narodowego socjalizmu oraz dobrach kultury związanych z kontekstem kolonialnym. Sommaruga odniosła się do roli Szwajcarii w odniesieniu do tych historycznych zasobów podczas konferencji prasowej w Bernie.

Szwajcaria była bardzo ważnym węzłem handlowym dla sztuki i dóbr kultury w czasach narodowego socjalizmu.

Mechanizm rozstrzygania sporów

Zgodnie z nowo ustanowionymi ramami, każda ze stron zaangażowana w spór o własność lub obie strony wspólnie mogą skierować sprawę do komisji. Organ działa najpierw jako bezstronny mediator, aby ustalić, czy możliwe jest osiągnięcie polubownego porozumienia między wnioskodawcami a instytucjami przechowującymi obiekty. Jeśli mediacja zawiedzie, komisja przygotowuje formalną rekomendację, która nie jest prawnie wiążąca. Wiceprzewodniczący Felix Uhlmann, prawnik z Bazylei, wyjaśnił, że zalecenia te nie ograniczają się wyłącznie do fizycznej restytucji. Wynikiem może być również rekompensata finansowa lub inne sprawiedliwe rozliczenie dostosowane do konkretnej sprawy.

Przegląd zasobów federalnych i szczątków ludzkich

Oprócz indywidualnych roszczeń, komisja ocenia sposób zarządzania spornymi dobrami kultury przez instytucje federalne. We wrześniu 2026 roku panel przeprowadził przesłuchania przedstawicieli Biblioteki Narodowej Szwajcarii, Politechniki Federalnej w Zurychu (ETH) oraz Muzeum Narodowego Szwajcarii, po wcześniejszych konsultacjach z Federalnym Urzędem Kultury. Komisja zamierza na podstawie tych ustaleń sformułować wytyczne dla Rady Federalnej i administracji. Sommaruga zauważyła, że instytucje federalne powinny podejmować proaktywne kroki w celu wyjaśnienia statusu spornych zbiorów.

Wiele można zyskać dzięki otwartemu podejściu do kwestii związanych z obiektami o problematycznej przeszłości, zamiast czekać na pojawienie się konkretnej sprawy.

Centralnym priorytetem komisji jest przeprowadzenie kompleksowej inwentaryzacji szczątków ludzkich przechowywanych na szwajcarskich uniwersytetach i w muzeach. Zbiory te, obejmujące czaszki, szkielety i próbki tkanek, trafiły do Szwajcarii w okresach konfliktów zamorskich lub rządów kolonialnych w krajach pochodzenia. Sommaruga wskazała, że szwajcarskie instytucje przechowują kilka tysięcy szczątków ludzkich. Komisja planuje udokumentować ich proweniencję i wyjaśnić okoliczności ich pozyskania.

Kontekst szwajcarskich sporów o dobra kultury

Utworzenie komisji jest następstwem publicznych debat wokół znanych szwajcarskich kolekcji i transakcji dziełami sztuki. Dyskusje koncentrowały się wcześniej na kolekcji Emila Bührle, badając, czy dzieła sztuki zostały zrabowane przez władze nazistowskie lub sprzedane pod przymusem przez prześladowanych kolekcjonerów. Pytania o proweniencję pojawiły się również w związku z akwarelą Paula Cézanne'a, wystawioną jako depozyt w Fondation Beyeler w Riehen, a należącą do prywatnej amerykańskiej kolekcji. Choć komisja nie wydała rekomendacji w sprawie obrazu Cézanne'a, ponieważ jej ramy proceduralne nie były jeszcze operacyjne, Uhlmann stwierdził, że panel będzie w przyszłości analizował jurysdykcję w podobnych sprawach.