Paryski sąd nakazuje Sotheby's zwrot obrazu Pissarra zrabowanego przez nazistów spadkobiercom Flaviana

Zajęcie w 1941 roku i wyrok z 2026 roku

Paryski sąd w czwartek 5 listopada 2026 r. nakazał zwrot płótna Camille'a Pissarra, zrabowanego rzekomo przez nazistów podczas II wojny światowej, spadkobiercom Salomona Flaviana, żydowskiego bankiera i kolekcjonera sztuki, którego zbiory zostały przejęte w Paryżu w 1941 roku. Obraz z 1902 roku, zatytułowany Darse de pêche et bassin Duquesne, Dieppe, après-midi ensoleillée (Basen rybacki i basen Duquesne, Dieppe, słoneczne popołudnie), przedstawia port w zachodniej Francji i jest również katalogowany jako Le port de Dieppe. Według doniesień francuskich i rumuńskich Flavian kupił go w 1935 roku, a dzieło pozostawało poza obiegiem, dopóki nie pojawiło się na aukcji Sotheby's w Londynie 25 czerwca 2024 roku. Sąd uznał każdą sprzedaż dzieła od momentu jego zajęcia za nieważną, w tym sprzedaż londyńską, i nakazał jego zwrot niezależnie od tego, gdzie się znajduje i kto je posiada.

Sprzedaż i spór o zgodę

Londyński oddział Sotheby's sprzedał obraz w 2024 roku za 1,2 mln funtów, co według ARTnews odpowiadało wówczas 1,5 mln dolarów, choć podawano również kwotę 1,4 mln euro. Dom aukcyjny opisał dzieło jako oferowane w ramach ugody między obecnym właścicielem a spadkobiercami Salomona Flaviana. W sądzie prawnicy Sotheby's argumentowali, że spadkobiercy wyrazili zgodę za pośrednictwem Mondex Corporation, firmy specjalizującej się w odzyskiwaniu dzieł sztuki i innych aktywów zrabowanych podczas wojny. Siedmiu powodów zeznało we wrześniu przed sądem, że tylko dwóch krewnych, Gilles i Nicholas Flavian, podpisało to porozumienie, a reszta rodziny nie była konsultowana.

Decyzja sądu

Sąd uznał, że rodzina Flavianów wykazała, iż Salomon Flavian był właścicielem obrazu, Niemcy go skonfiskowali, a on sam podjął kroki w celu odzyskania majątku po wojnie. Sąd nakazał Sotheby's poinformowanie powodów o tożsamości nabywcy z aukcji w 2024 roku w ciągu dwóch miesięcy, a po tym terminie płacenie kary w wysokości 1000 euro za każdy dzień zwłoki. W komunikacie sądu stwierdzono, że milczenie Sotheby's uniemożliwia spadkobiercom dochodzenie roszczeń wobec nabywcy z 2024 roku i jest sprzeczne z głównym celem rozporządzenia z 21 kwietnia 1945 r. w sprawie restytucji mienia skonfiskowanego ofiarom lub ich spadkobiercom. Wyrok jest natychmiast wykonalny, nawet w przypadku apelacji.

Mondex i apelacja

Konsultant Mondex, James Palmer, przekazał ARTnews drogą mailową, że apelacja zostanie złożona "niezwłocznie". Argumentował, że archiwa marszanda Paula Rosenberga oraz katalog raisonné Pissarra z 1939 roku wskazują brytyjskiego artystę i kolekcjonera Edwarda Le Basa jako właściciela w latach 1939–początek lat 50. XX wieku. W tej interpretacji obraz nie mógł zostać odebrany Flavianowi w latach 40. Palmer wskazał również na brak formalnych ram prawnych we Francji.

„Ogromne znaczenie ma fakt, że Francja obecnie nie posiada formalnych ram restytucji, co stawia w niekorzystnej sytuacji zarówno państwo, jak i osoby dochodzące roszczeń.”

Dwumiesięczny termin na wskazanie nabywcy oraz planowana apelacja wyznaczają kolejne etapy sprawy, która toczy się od wrześniowego pozwu spadkobierców.