Szwajcarski socjolog, sprawozdawca ONZ i zagorzały krytyk kapitalizmu Jean Ziegler zmarł w wieku 92 lat

Jean Ziegler, szwajcarski socjolog, pisarz i były specjalny sprawozdawca ONZ ds. prawa do żywności, zmarł w Genewie 10 czerwca 2026 roku w wieku 92 lat. Jego żona potwierdziła tę wiadomość szwajcarskiemu nadawcy publicznemu RTS, a polityk Carlo Sommaruga, przyjaciel Zieglera, powiedział ZEIT ONLINE, że przyczyną były powikłania po chorobie Parkinsona.

Urodzony jako Hans Ziegler w Thun 19 kwietnia 1934 roku w mieszczańskiej rodzinie protestanckiej, później opisywał swoje wychowanie jako „śmierć przez uduszenie”, przed którą uciekł dzięki podróżom i studiom. Studiował prawo w Szwajcarii, a następnie socjologię w Paryżu i Nowym Jorku. Kluczowe znaczenie miało spotkanie z Che Guevarą na konferencji cukrowej w Genewie w 1964 roku: Ziegler relacjonował, że Guevara powiedział mu, by walczył „w samym sercu systemu, bo tam znajduje się mózg potwora”. Ziegler nazwał to swoją strategią „subwersywnej integracji” – wykorzystania swojej pozycji wewnątrz systemu do jego zmiany.

Kariera polityczna i akademicka

Ziegler zasiadał w Radzie Narodowej Szwajcarii z ramienia Partii Socjaldemokratycznej przez łącznie 27 lat, w latach 1967–1999 z jedną czteroletnią przerwą. Przewodniczył grupie parlamentarnej Szwajcaria–Trzeci Świat i wykładał socjologię na Uniwersytecie Genewskim, później także na uniwersytetach w Bernie, Grenoble i na Sorbonie w Paryżu. W jego kręgu znajdowały się Simone de Beauvoir i Jean-Paul Sartre.

Kontrowersyjne publikacje i procesy sądowe

Przełom nastąpił w 1976 roku za sprawą książki „Eine Schweiz, über jeden Verdacht erhaben” (Szwajcaria ponad wszelką podejrzliwość), w której oskarżył duże szwajcarskie korporacje o czerpanie zysków kosztem najbiedniejszych na świecie. W 1990 roku przedstawił swoją ojczyznę jako centrum finansowe dla międzynarodowej przestępczości w książce „Die Schweiz wäscht weißer” (Szwajcaria pierze bielsze). Książka z 1997 roku „Die Schweiz, das Gold und die Toten” (Szwajcaria, złoto i umarli) ujawniła uwikłanie szwajcarskich banków w reżim nazistowski i ich postępowanie z nieaktywnymi kontami ofiar Holokaustu. Prace te przyniosły mu międzynarodowe uznanie, ale także zaciekłą krytykę w kraju; często nazywano go „Nestbeschmutzer” (tym, który brudzi własne gniazdo) i zdrajcą. Kilka pozwów o zniesławienie kosztowało go setki tysięcy franków.

Praca w ONZ i globalne działania rzecznicze

W latach 2000–2008 Ziegler pełnił funkcję specjalnego sprawozdawcy ONZ ds. prawa do żywności. Później zasiadał w komitecie doradczym Rady Praw Człowieka. W tej roli potępiał produkcję biopaliw w krajach rozwijających się kosztem upraw żywności, domagał się prawa do pozostania dla uchodźców głodowych w zamożnych państwach i wzywał do ustanowienia wiążącego kodeksu postępowania dla korporacji transnarodowych. Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Człowieka Volker Türk złożył hołd w środę, nazywając Zieglera „orędownikiem ekosystemu praw człowieka i niezwykle silną osobowością”, który walczył „przede wszystkim o bezbronne populacje”.

Wszyscy dorastaliśmy z nim.

Niejednoznaczne dziedzictwo

W dorobku Zieglera są też stanowiska, których później żałował. Długo bronił Pol Pota, którego agrarnego marksistowskiego reżimu w Kambodży w latach 70. XX wieku zabił miliony ludzi. W 1989 roku doradzał libijskiemu dyktatorowi Muammarowi al-Kaddafiemu – ruch, który na starość określił jako błąd. Oklaskiwał też wenezuelskiego populistycznego prezydenta Hugo Cháveza i nigdy nie krytykował Kuby. Jego ostatnia książka, opublikowana po niemiecku w 2019 roku, zadawała pytanie „Gdzie jest nadzieja?” – apel o opór przeciwko wojnie, głodowi i nierównościom. Pozostał przekonanym marksistą do końca, nazywając neoliberalny kapitalizm „źródłem wszystkich nieszczęść świata” i systemem, którego jego zdaniem nie da się zreformować, ponieważ opiera się na „całkowitym braku kontroli publicznej, parlamentarnej lub państwowej”.