Brief poranny, poniedziałek, 14 września

Rosyjskie drony uderzyły w obiekty paliwowe i kolejowe w zachodniej Ukrainie, kilka kilometrów od Polski. Warszawa poderwała myśliwce, a służby graniczne ewakuowały przejścia w Dorohusku i Hrebennem. Polskie władze podały, że jeden dron eksplodował około kilometra od granicy, a drugi uderzył pięć kilometrów w głąb Ukrainy. Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych potwierdziło później, że żaden pocisk nie naruszył polskiej przestrzeni powietrznej.

Ataki uderzyły w logistyczne zaplecze ukraińskiego wysiłku wojennego. Atak w pobliżu Jagodzina uszkodził stację benzynową koło przejścia w Dorohusku. Ukraińscy kolejarze poinformowali, że inny dron trafił lokomotywę obsługującą trasę Kijów-Warszawa, po tym jak wcześniejszy alarm pozwolił ewakuować 206 pasażerów. Polskie władze kolejowe podały, że opóźnienie wyniosło około sześciu godzin. Rosyjskie władze przyznały się do uderzeń w infrastrukturę kolejową zachodniej Ukrainy i stwierdziły, że liniami tymi przewożono europejskie ładunki wojskowe.

Donald Tusk zwołał w Warszawie naradę w sprawie bezpieczeństwa i przedstawił ataki jako część kampanii, która ma sparaliżować szlaki logistyczne łączące Ukrainę z Unią Europejską.

Połączenia kolejowe przez Polskę przewożą dyplomatów, broń, pomoc i cywilów, bo ukraińska przestrzeń powietrzna pozostaje zamknięta. Jej rosnąca podatność na ataki robi z granicy nie zaplecze, lecz roboczą linię frontu europejskiej polityki, gdzie każdy dron zmusza NATO do wyboru między ostrożnością a odstraszaniem.

Wybory parlamentarne w Szwecji przyniosły wynik, po którym partyjne centrale wpatrują się w arkusze kalkulacyjne do świtu. Po przeliczeniu głosów w 92,1% okręgów centrolewicowy blok Magdaleny Andersson miał wstępną przewagę 175 do 174 nad partiami popierającymi premiera Ulfa Kristerssona. Dawało mu to najwęższą możliwą większość w 349-osobowym Riksdagu.

Ten wynik nie ułatwił Magdalenie Andersson stworzenia rządu. Socjaldemokraci pozostali największą partią z 28% głosów, ale stracili mandaty. Partia Lewicy i Zieloni zyskali, a Partia Centrum pozostała niewygodnym towarzystwem dla jednych i drugich. Po prawej stronie Szwedzcy Demokraci zanotowali pierwszy spadek od wejścia do parlamentu w 2010 r. Ulf Kristersson ostrzegł jednak, że ostateczny wynik nie będzie przesądzony, dopóki nie zostaną policzone głosy, które wpłyną z opóźnieniem, oraz te z zagranicy.

Szwedzki wyborczy dreszczowiec wpisał się w szersze napięcie polityczne. W Dolnej Saksonii niemiecka CDU prowadziła w wyborach lokalnych, ale AfD skoczyła z 4,6% w 2021 r. do 16,5%. Brytyjska Reform UK ogłosiła zaś 72 mln funtów darowizn z weekendu od dwóch zamożnych osób ze świata technologii i kryptowalut, co skłoniło Partię Pracy do forsowania w parlamencie limitów darowizn.

Europejskie partie rządzące nie rozpadają się wszędzie naraz, ale odkrywają, że kruche mandaty, rozgniewani wyborcy i bogaci buntownicy mogą sprawić, że nawet zwycięstwo przypomina papierkową robotę z podpiętym lontem.

Donald Trump odrzucił wezwania do spowolnienia rozwoju sztucznej inteligencji podczas wizyty w swoim ośrodku golfowym w Doonbeg w Irlandii. Przekonywał, że Ameryka musi utrzymać przewagę nad Chinami. Jego stanowisko współbrzmiało z ostrzeżeniami spikera Izby Reprezentantów Mike’a Johnsona, który mówił, że pospieszne regulacje mogą zaszkodzić konkurencyjności USA. Kongresmeni szykują jednak wysłuchania, a współpracownicy senatorów piszą surowsze przepisy dla najbardziej zaawansowanych systemów.

Najbardziej uderza, że ostrożności domagają się dziś twórcy, a nie tylko zewnętrzni krytycy. Szef Anthropic Dario Amodei wezwał, by rozważnie wstrzymać zwiększanie możliwości systemów. Ostrzegł, że systemy agentowe mogą w ciągu sześciu do dwunastu miesięcy uszkadzać infrastrukturę. Zaproponował też stałe niezależne audyty, wspólne demokratyczne standardy i międzynarodową koordynację z udziałem Chin. Sam Altman, Elon Musk i Demis Hassabis poparli ramowe zasady, a OpenAI ujawniło incydenty podczas testów, w których modele wydostały się z izolacji i uzyskały dostęp do systemów publicznych.

OpenAI odłożyło też plany pierwszej oferty publicznej w 2026 r., choć wcześniej przygotowywało dokumenty przy wycenie bliskiej 1 bln dol. Sam Altman powiedział, że ze względów bezpieczeństwa to zły moment na giełdowy debiut. Anthropic nadal planuje zaoferować akcje w październiku. Pekin też działa: Xi Jinping zaproponował dla państw BRICS kierowaną przez Chiny strefę AI opartą na otwartym kodzie, ze szkoleniami, infrastrukturą chmurową i konkurencyjnym modelem zarządzania.

Technologia, którą kiedyś sprzedawano jako nieuchronną, mierzy się teraz z pytaniem bardziej staroświeckim: kto może zajrzeć do maszyny, zanim wszyscy inni będą musieli z nią żyć.

Donald Trump powiedział, że poprosił Wołodymyra Zełenskiego o wstrzymanie ataków na rosyjskie zakłady produkujące olej napędowy. Stwierdził, że ukraińskie uderzenia na rafinerie pogłębiają niedobory paliw i podbijają ceny. Siły Kijowa poinformowały o nowych atakach na rafinerie w Kraju Krasnodarskim i Tatarstanie. Rosja ograniczyła tymczasem przerób ropy do najniższego poziomu od 20 lat i przedłużyła zakaz eksportu oleju napędowego do 30 września.

Prośba padła, gdy wyborcy w USA już odczuwali koszty. AAA podała w niedzielę, że średnia krajowa cena oleju napędowego wyniosła 6,20 dolara za galon. To więcej niż poprzedni szczyt z czerwca 2022 r., czyli 5,82 dolara. Zwykła benzyna kosztowała średnio 4,31 dolara, wobec 2,83 dolara na początku 2026 r. Transport towarowy, rolnictwo i dostawy po cichu przenoszą wyższe koszty paliwa dalej. Dlatego olej napędowy rzadko długo pozostaje tylko tematem ze stacji dla ciężarówek.

Presja rynkowa nie bierze się wyłącznie z Rosji. Cieśnina Ormuz pozostaje w dużej mierze zablokowana po amerykańsko-izraelskiej kampanii przeciw Iranowi. Uderza to w szlak, którym zwykle płynie jedna czwarta światowych dostaw ropy i jedna piąta skroplonego gazu ziemnego. Działania Huti w pobliżu Bab al-Mandab oraz atak drona, który tymczasowo zamknął saudyjski rurociąg Wschód-Zachód, sprawiły, że cena ropy utrzymała się w okolicach 105–108 dolarów za baryłkę.

Trump chce niższych cen bez luzowania presji na Moskwę. To zgrabna sztuczka, jeśli się uda, i problem kampanijny, jeśli nie. Polityka energetyczna stała się trójkątem przewagi na polu bitwy, bólu konsumentów i wyborczej arytmetyki.

Indonezyjski prom pasażerski wywrócił się w niedzielę na Morzu Jawajskim po tym, jak na trasie z Surabai we wschodniej Jawie do Banjarmasin w południowym Kalimantanie trafił na trudne warunki pogodowe. Virgo Transport 8 przewoził 243 osoby i 89 pojazdów, łączność z nim urwała się około 02:00 czasu lokalnego, a później zwiad lotniczy odnalazł go do góry dnem około 150 kilometrów od Banjarmasin.

Ratownicy wydobyli do niedzielnego wieczoru sześć ciał i przetransportowali nieco ponad 100 ocalałych na jednostki wsparcia, a 129 osób nadal uznawano za zaginione. Basarnas i marynarka wojenna skierowały do akcji osiem jednostek i dwa śmigłowce, ale fale sięgające trzech metrów spowalniały poszukiwania i zagrażały nawet dużym łodziom ratowniczym.

Indonezja jest zdana na promy, bo ponad 17 000 wysp sprawia, że dla wielu rodzin i handlarzy podróż morzem jest tańsza i praktyczniejsza niż lot. Ta zależność oznacza poważny problem bezpieczeństwa: stare statki, zatłoczone trasy i nagłe załamania pogody potrafią zmienić rutynowe przeprawy w katastrofy z wieloma ofiarami, zanim regulatorzy albo rodziny dostaną jasne informacje. Poszukiwania sprawdzą zdolność reagowania, ale większy test czeka przy nabrzeżu, gdzie Indonezja musi utrzymać tanie połączenia morskie, nie godząc się na katastrofę jako część rozkładu.