Zgromadzenie Narodowe Francji jednogłośnie uchyla kodeks niewolniczy „Code Noir” z 1685 roku, 178 lat po zniesieniu niewolnictwa

Jednomyślne głosowanie w sprawie zamknięcia historycznej luki prawnej

Francuskie Zgromadzenie Narodowe zagłosowało w czwartek jednogłośnie za formalnym uchyleniem „Code Noir” (Czarnego Kodeksu), królewskiego edyktu podpisanego przez króla Ludwika XIV w 1685 roku, który stanowił ramy prawne dla niewolnictwa w kolonialnym imperium Francji. Wszyscy 254 obecni deputowani poparli ustawę, co jest rzadkim przejawem jedności ponadpartyjnej w głęboko podzielonym parlamencie. Ustawa, wniesiona przez deputowanego z Gwadelupy Maxa Mathiasina, trafia teraz do Senatu, gdzie jej zatwierdzenie jest uważane za formalność. Chociaż Francja ostatecznie zniosła niewolnictwo w 1848 roku, sam Code Noir nigdy nie został formalnie usunięty z ksiąg prawnych, przetrwając jako anomalia prawna przez 178 lat.

Code Noir nie powinien był przetrwać zniesienia niewolnictwa. Milczenie, a nawet obojętność, którą utrzymywaliśmy przez prawie dwa stulecia wobec tego Code Noir, nie jest już przeoczeniem. Stało się formą obrazy.

Potworny tekst prawny

60 artykułów Code Noir regulowało życie zniewolonych w koloniach francuskich, najpierw na Karaibach – Martynice, Gwadelupie i Saint-Domingue (obecnie Haiti) – a później w Gujanie Francuskiej, Luizjanie i na wyspach Oceanu Indyjskiego, takich jak Reunion i Mauritius. Artykuł 44 uznawał zniewolonych za „ruchomość”, pozwalając panom na kupno, sprzedaż, obciążanie hipoteką lub zapisywanie ich w spadku jak ziemię lub meble. Artykuł 28 stanowił, że nie mogą oni „posiadać niczego, co nie należy do ich pana”. Kodeks przewidywał brutalne kary dla tych, którzy stawiali opór: pierwsza próba ucieczki oznaczała obcięcie uszu i wypalenie na ramieniu lilii burbońskiej; druga – przecięcie ścięgna nogi; trzecia była karana śmiercią.

Najbardziej potworny tekst prawny czasów nowożytnych.

Skala francuskiego niewolnictwa kolonialnego

Francja była trzecią co do wielkości europejską potęgą handlującą niewolnikami, po Portugalii i Wielkiej Brytanii, przewożąc szacunkowo 1,4 miliona Afrykanów przez Atlantyk w kajdanach. Większość z nich była zmuszana do pracy na plantacjach trzciny cukrowej, obsługując kotłownie, w których syrop był redukowany nad otwartym ogniem, obok produkcji kawy, bawełny i indygo. Praca była tak zabójcza, że zgony przewyższały liczbę urodzeń, a plantatorzy po prostu zastępowali zmarłych nowymi transportami Afrykanów. Do 1789 roku samo Saint-Domingue liczyło około 500 000 zniewolonych – więcej niż jakakolwiek inna kolonia karaibska – i było uważane za najbogatszą kolonię na ziemi.

Emocjonalna debata i osobiste rozliczenie

Debata parlamentarna była pełna emocji. Steevy Gustave, deputowany Zielonych z Martyniki, walczył ze łzami, zwracając się do izby. „Żadne głosowanie samo w sobie nie może naprawić stuleci zniszczonych istnień” – powiedział. „Nie jesteśmy potomkami niewolników, jesteśmy potomkami istot ludzkich urodzonych wolnymi, a następnie zredukowanych do najgorszego – zredukowanych do niewolnictwa”. Mówił o swojej prababci, Mamie Bebelle, wnuczce afrykańskiego mężczyzny zniewolonego pod numerem 336. Max Mathiasin, wnioskodawca ustawy z Gwadelupy, przyznał, że nigdy nie był w stanie przeczytać oryginalnych tekstów w całości, nazywając głosowanie „sposobem na przywrócenie godności naszym przodkom, przywrócenie naszego człowieczeństwa” i spełnienie obietnicy Republiki o wolności, równości i braterstwie.

Jako pra-pra-prawnuk ludzi, którzy byli zniewoleni, nigdy nie byłem w stanie przeczytać go w całości. To zostało stworzone przez ludzi, przeciwko ludziom.

Co oznacza uchylenie w przyszłości

Jeśli ustawa zostanie przyjęta przez Senat, zobowiąże ona rząd francuski do przedstawienia parlamentowi raportu na temat skutków prawa kolonialnego i trwałego wpływu niewolnictwa na rasizm i dyskryminację w społeczeństwie francuskim, a także tego, jak historia niewolnictwa jest nauczana w szkołach. Głosowanie wznowiło również debatę na temat reparacji. Prezydent Macron odniósł się do tej kwestii w zeszłym tygodniu, mówiąc, że jest to kwestia, której „nie możemy odmówić”, ale ostrzegł, że kraj „nie może składać fałszywych obietnic”. Uchylenie jest postrzegane jako potężny akt pamięci, sprawiedliwości i uznania, choć deputowani podkreślali, że nie rości sobie prawa do wymazywania historii ani samodzielnego leczenia jej ran.