Europejski Trybunał Praw Człowieka nakazuje Turcji uwolnienie Osmana Kavali i uznaje wyrok dożywocia za nieważny
Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł we wtorek, że Turcja musi natychmiast zwolnić z więzienia filantropa Osmana Kavalę. Sędziowie uznali, że wyrok dożywocia naruszył podstawowe prawa człowieka, a skazanie jest nieważne.
Orzeczenie sądu i ustalenia systemowe
Europejski Trybunał Praw Człowieka nakazał we wtorek Turcji natychmiastowe uwolnienie filantropa i aktywisty Osmana Kavali, uznając jego wyrok dożywocia za nieważny. Sędziowie w Strasburgu stwierdzili, że władze tureckie ścigały 68-letniego mecenasa kultury głównie po to, by uciszyć jego działalność na rzecz praw człowieka i ukarać go za udział w pokojowych demonstracjach. Trybunał uznał, że kara dożywocia stanowiła nieludzkie i poniżające traktowanie, naruszając liczne gwarancje Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, w tym prawo do rzetelnego procesu, wolność słowa oraz wolność zgromadzeń.
Środki podjęte wobec skarżącego były motywowane ukrytym celem, a mianowicie ukaraniem go za rolę w demonstracjach w parku Gezi oraz za wyrażanie opinii jako obrońca praw człowieka, a także chęcią jego uciszenia.
Trybunał wskazał, że postępowanie ujawniło strukturalne braki wpływające na niezależność i bezstronność tureckiego wymiaru sprawiedliwości. Według sędziów te systemowe niedociągnięcia ułatwiły władzy wykonawczej wywieranie bezpośredniego i pośredniego wpływu na decyzje sądowe, szczególnie w sprawach dotyczących przeciwników politycznych, obrońców praw człowieka i dziennikarzy.
Kary finansowe i zobowiązania prawne
Oprócz żądania natychmiastowego uwolnienia Kavali, trybunał w Strasburgu nakazał rządowi Turcji wypłatę odszkodowania. Ankara musi przekazać Kavali 70 000 euro zadośćuczynienia oraz pokryć ponad 43 000 euro kosztów sądowych, co łącznie daje kwotę przekraczającą 110 000 euro. Wyrok jest następstwem wieloletniego braku przestrzegania orzeczeń przez Turcję, która jako członek Rady Europy jest prawnie związana werdyktami trybunału.
Rada Europy nadzorowała wcześniej wykonanie wyroku ze Strasburga z 2019 roku, który nakazywał zwolnienie Kavali z aresztu tymczasowego. Po odmowie władz tureckich, 11 lipca 2022 roku trybunał wydał wyrok w sprawie naruszenia, nakładając na Turcję karę finansową w wysokości 7 500 euro. Sędziowie zauważyli, że powtarzające się odrzucanie decyzji sądu podważa zaufanie do rządów prawa i szkodzi porządkowi konstytucyjnemu.
Historia sprawy i wcześniejsze uniewinnienia
Kavala został zatrzymany w październiku 2017 roku, gdy wracał do Stambułu ze spotkania z przedstawicielami Goethe-Institut. Od tego czasu przebywa w więzieniu o zaostrzonym rygorze w Silivri. Tureccy prokuratorzy oskarżyli go początkowo o finansowanie i organizację ogólnokrajowych protestów w parku Gezi z 2013 roku, które zaczęły się od sprzeciwu wobec projektu urbanistycznego w centrum Stambułu, a następnie przerodziły się w demonstracje przeciwko ówczesnemu premierowi Recepowi Tayyipowi Erdoganowi. Turecki sąd nieoczekiwanie uniewinnił Kavalę z tych zarzutów w lutym 2020 roku, jednak kilka godzin później policja aresztowała go ponownie w związku z oskarżeniami dotyczącymi próby zamachu stanu z 2016 roku.
Władze tureckie wszczęły następnie dochodzenia przeciwko sędziom, którzy go uniewinnili, uchyliły wyrok uniewinniający i połączyły oba postępowania. W kwietniu 2022 roku sąd w Turcji skazał Kavalę na karę dożywocia bez możliwości zwolnienia warunkowego za próbę obalenia rządu, co później podtrzymał najwyższy sąd apelacyjny kraju.
- Kavala zostaje aresztowany w Stambule i osadzony w więzieniu Silivri w związku z protestami w parku Gezi
- Europejski Trybunał Praw Człowieka wydaje pierwsze orzeczenie nakazujące natychmiastowe uwolnienie Kavali
- Turecki sąd uniewinnia Kavalę z zarzutów dotyczących parku Gezi, ale policja aresztuje go ponownie w ciągu kilku godzin
- Sąd w Stambule skazuje Kavalę na karę dożywocia bez możliwości zwolnienia warunkowego
- ETPC potwierdza brak przestrzegania wyroku przez Turcję i nakłada karę 7 500 euro
- ETPC uznaje wyrok skazujący Kavalę za nieważny i nakazuje jego natychmiastowe uwolnienie
Społeczeństwo obywatelskie i skutki dyplomatyczne
Przed aresztowaniem Kavala kierował fundacją Anadolu Kultur, organizacją prowadzącą centra kulturalne wspierające różnorodność, prawa mniejszości oraz współpracę turecko-ormiańską. Jego długotrwałe uwięzienie zyskało międzynarodowe uznanie, w tym Nagrodę Praw Człowieka im. Václava Havla w 2023 roku oraz Medal Goethego w 2025 roku. W październiku 2021 roku sprawa wywołała napięcia dyplomatyczne, gdy Erdogan zagroził uznaniem dziesięciu zagranicznych ambasadorów, w tym przedstawicieli Stanów Zjednoczonych, Francji i Niemiec, za persona non grata po tym, jak wystosowali wspólny apel o uwolnienie Kavali.
Rząd Turcji utrzymuje, że jego wymiar sprawiedliwości działa w pełni niezależnie i bezstronnie. Prezydent Erdogan odrzucał wcześniej orzeczenia europejskiego trybunału w tej sprawie, twierdząc, że Turcja nie uznaje instytucji, które odmawiają uznania autorytetu jej sądów krajowych.
