ZUS wykrywa nieprawidłowości w 90,1% kontroli firm w ciągu ośmiu miesięcy

Strategia celowanych kontroli

Od stycznia do sierpnia 2026 roku inspektorzy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) przeprowadzili w całej Polsce 20 529 kontroli, aby zweryfikować wywiązywanie się pracodawców z ustawowych obowiązków. Nieprawidłowości stwierdzono w 18 495 przypadkach, co oznacza skuteczność wykrywania na poziomie 90,1%. Urzędnicy przypisują tak wysoki odsetek naruszeń zaawansowanej analityce danych i modelom oceny ryzyka, a nie losowemu doborowi firm. Analizując dane zgromadzone w systemach administracyjnych, ZUS typuje podmioty o najwyższym prawdopodobieństwie naruszeń jeszcze przed wysłaniem zespołu kontrolnego. Ta metoda ogranicza liczbę rutynowych kontroli u rzetelnych przedsiębiorców, koncentrując nadzór państwa na firmach wykazujących anomalie w rozliczeniach płacowych.

Skala finansowa i najczęstsze błędy dokumentacyjne

Spośród 20 529 kontroli zakończonych w ciągu ośmiu miesięcy, 15 697 wykazało nieprawidłowości skutkujące bezpośrednimi konsekwencjami finansowymi. Łączna kwota ustaleń we wszystkich kontrolach wyniosła 373,3 mln PLN. Największa część tej kwoty, 369,6 mln PLN, dotyczyła błędnego naliczania i zaniżania obowiązkowych składek na ubezpieczenia społeczne. Kolejne 12,7 mln PLN wynikało z błędów w obliczaniu i wypłacaniu świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Znaczna część ustaleń o charakterze niefinansowym lub drobnych uchybień wynikała z rutynowych błędów proceduralnych, takich jak nieterminowe zgłoszenia pracowników, błędy rachunkowe czy nieścisłości w dokumentacji pracowniczej. ZUS wyjaśnił, że przedsiębiorcy mogą szybko naprawić większość tych braków formalnych, składając korekty dokumentów i opłacając zaległości na rzecz Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Branże wysokiego ryzyka i schematy zatrudnienia

Dane z kontroli wskazują na sektory, w których koncentruje się ryzyko nieprawidłowości, zwłaszcza branże korzystające z elastycznych umów cywilnoprawnych i charakteryzujące się dużą rotacją pracowników. Najwyższą częstotliwość naruszeń odnotowano w międzynarodowym transporcie drogowym, agencjach pracy tymczasowej, pośrednictwie pracy oraz firmach ochroniarskich. Regulatorzy skierowali również wzmożoną uwagę na gospodarkę platformową, gdzie często stosuje się złożone struktury zatrudnienia z udziałem wielu podmiotów. Do częstych naruszeń strukturalnych należało manipulowanie wieloma tytułami do ubezpieczeń w celu unikania obowiązkowych danin, celowe zaniżanie podstaw wymiaru składek oraz nieprawidłowe struktury wynagradzania osób wykonujących pracę dla głównego pracodawcy poprzez umowy pośredniczące. ZUS podkreślił, że prawidłowa rejestracja i opłacanie składek bezpośrednio determinują wysokość świadczeń przysługujących pracownikom w razie choroby, niepełnosprawności czy emerytury.

Długofalowe przejście od ilości do precyzji

Wyniki z 2026 roku obrazują strukturalną zmianę w sposobie prowadzenia działań kontrolnych przez ZUS w porównaniu z poprzednimi dekadami. W 2017 roku ZUS przeprowadził w kraju ponad 60 800 kontroli firm, a w 2018 roku blisko 59 000. W 2017 roku inspektorzy stwierdzili nieprawidłowości w 65% kontrolowanych podmiotów, generując średni wynik finansowy na poziomie około 6000 PLN na sprawę. Do 2026 roku, mimo że łączna liczba kontroli w ciągu ośmiu miesięcy spadła do 20 529, wskaźnik wykrywalności przekroczył 90%, a średni uzysk finansowy z jednej kontroli przekroczył 18 000 PLN. Ta zmiana pokazuje, że wspomagany algorytmami dobór ryzyka pozwala instytucji przeprowadzać mniej kontroli, osiągając jednocześnie trzykrotnie wyższy wynik finansowy na jedną kontrolę niż dziewięć lat wcześniej.