Portugalia rozważa zmianę listy lektur. Saramago może wypaść z kanonu

Ministerstwo Edukacji, Nauki i Innowacji Portugalii zaproponowało usunięcie dzieł José Saramago z obowiązkowej listy lektur dla uczniów 12. klasy, co wywołało debatę wśród nauczycieli, instytucji literackich i autora, którego twórczość miałaby je zastąpić. Propozycja, będąca częścią szerszej rewizji essential learning objectives obecnie poddawanych konsultacjom społecznym, pozwoliłaby szkołom wybierać między „Memorial do Convento” lub „O Ano da Morte de Ricardo Reis” Saramago a „Um Deus Passeando pela Brisa da Tarde” Mária de Carvalho, zamiast traktować dzieła Saramago jako jedyną obowiązkową opcję. Minister edukacji Fernando Alexandre określił konsultacje jako „całkowicie techniczne” i zaznaczył, że nie zapadła jeszcze ostateczna decyzja. Zmieniony program, jeśli zostanie przyjęty, wejdzie w życie w roku szkolnym 2027/28.

Fundacja domaga się „i” zamiast „albo”, by utrzymać obu autorów Fundacja José Saramago, której przewodniczy Pilar del Río, zakwestionowała kryteria stojące za proponowaną zmianą i zapytała, czy ta sama logika zostałaby zastosowana wobec innych autorów uznawanych za część kanonu literatury portugalskiej. Fundacja nie weszła w otwarty spór z propozycją, lecz zaproponowała zmianę językową w dokumencie programowym. „Stanowiskiem Fundacji José Saramago zawsze będzie łączenie, a nie zestawianie czy przeciwstawianie. Dlatego pozostawiamy komisji odpowiedzialnej za zmianę listy książek obowiązkowych dla 12. klasy sugestię, by zastąpić słowo „albo” słowem „i”, łącząc José Saramago z pisarzem Mário de Carvalho, godnym wszelkiego podziwu, a tym samym otwierając drzwi także innym pisarzom, którzy mogą uczestniczyć w kształtowaniu nowych pokoleń czytelników” — José Saramago Foundation via Diario de Noticias Fundacja przypomniała też noblowskie przemówienie Saramago z 1998 roku, w którym dziękował portugalskim pisarzom dawnym i współczesnym, zaznaczając, że jest „tylko kolejnym, który do nich dołączył”. Fundacja zapytała również, czy proponowana zmiana „obejmie innych autorów należących do kanonu literatury portugalskiej, umieszczając ich jako lekturę sugerowaną, a nie obowiązkową”. Propozycja wprowadza także Camila Castelo Branco jako obowiązkową lekturę na poziomie 12. klasy, a jednocześnie zakłada kilka innych zmian w wymaganiach dotyczących poezji i opowiadań w całym programie szkoły średniej.

Związek nauczycieli popiera różnorodność, nie rezygnację z Saramago João Pedro Aido, prezes Portugalskiego Stowarzyszenia Nauczycieli, bronił propozycji jako sposobu na poszerzenie nawyków czytelniczych, a nie odsuwanie Saramago na bok. Aido powiedział, że dzieła Saramago nadal będą omawiane w ramach kontraktu czytelniczego, czyli mechanizmu programowego łączącego tematy z różnych utworów i dziedzin sztuki. „Saramago pozostaje w celach nauczania i nauczyciele nie przestaną pracować nad Saramago” — João Pedro Aido via Notícias ao Minuto Dodał, że kontrakt czytelniczy pozwala uczniom „prowadzić dialog z innymi utworami lub innymi sztukami” oraz rozwijać, obok przyjemności czytania, także przyjemność interpretowania. Aido odrzucił też sugestię, że utwór Mária de Carvalho jest mniej wymagający niż teksty Saramago, mówiąc: „Nie stawiamy bardziej złożonych utworów Saramago jako alternatywy dla bardziej przystępnego dzieła.” Wyjaśnił, że powieść Carvalho skłania do refleksji nad społeczeństwem i tematami takimi jak imigracja, a także może być łączona z klasycznymi tekstami już obecnymi na portugalskim egzaminie w 12. klasie. Propozycja obejmuje również osobny projekt czytelniczy, który zobowiązuje uczniów szkoły średniej do czytania co najmniej 60 minut dziennie książki wybranej przez siebie.

Carvalho przyjmuje uznanie, ale odrzuca narrację o rywalizacji Mário de Carvalho, pisarz, którego utwór miałby trafić na listę wyboru, przyjął wiadomość z umiarkowaną satysfakcją, ale zdecydowanie odrzucił przedstawianie tej zmiany jako rywalizacji z Saramago. „Dla mnie oznaczało to większe uznanie. A więc ktoś uznał, że moja książka zasługuje na to, by ją czytać, docenić i analizować, i ją zaproponował. Ja, jak można sobie wyobrazić, nie mam z tym nic wspólnego” — Mário de Carvalho via TSF Rádio Notícias Carvalho, urodzony w Lizbonie w 1944 roku, określił Saramago jako „szanowanego autora, którego zresztą osobiście znałem”, i dodał, że nie postrzega swojej książki w kategoriach konkurencji z kimkolwiek. Helena Buescu, profesor zwyczajna na Wydziale Literatury Uniwersytetu w Lizbonie, która koordynowała portugalski program nauczania w 2014 roku — gdy dzieła Saramago stały się obowiązkowe za kadencji ówczesnego ministra edukacji Nuno Crato — powiedziała TSF, że rotacja autorów w programach szkolnych jest czymś normalnym. „Wyjątkiem jest dla mnie Camões. Luís de Camões to autor, który nie może wypaść z kanonu. Wszyscy pozostali, nawet Fernando Pessoa, mogą pojawiać się i znikać, być zastępowani jednym heteronimem albo innym heteronimem” — Helena Buescu via TSF Rádio Notícias Konsultacje społeczne dotyczące podstawowych celów kształcenia pozostają otwarte do 28 kwietnia 2026 roku, po czym rząd przeprowadzi głębszą rewizję ram programowych, w tym ocenę wpływu sztucznej inteligencji na edukację.

José Saramago, urodzony 16 listopada 1922 roku i zmarły 18 czerwca 2010 roku, otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury w 1998 roku, jako pierwszy autor piszący po portugalsku, który dostał to wyróżnienie. Jego dzieła stały się obowiązkową lekturą w portugalskim programie 12. klasy w 2014 roku, za kadencji ministra edukacji Nuno Crato. Obecny proces rewizji jest częścią szerszego rządowego planu aktualizacji podstawowych celów kształcenia we wszystkich przedmiotach szkolnych, nie tylko w literaturze portugalskiej.

Najważniejsze daty w procesie zmiany programu nauczania: — ; — ; — ; —