Betye Saar, pionierka asamblażu, która przekształciła rasistowskie symbole w sztukę czarnoskórych feministek, zmarła w wieku 99 lat

Życie w znalezionych przedmiotach

Betye Saar, urodzona w 1926 roku w dzielnicy Watts w Los Angeles, zmarła we śnie 26 lipca 2026 roku w wieku 99 lat. Jej wieloletnia galeria Roberts Projects ogłosiła śmierć artystki w poniedziałek, podkreślając, że odeszła ona zaledwie cztery dni przed swoimi setnymi urodzinami, przypadającymi na 30 lipca. Saar przez siedem dekad tworzyła asamblaże z przedmiotów odrzuconych przez amerykańskie społeczeństwo (mebli, figurek, piór, tkanin, klatek dla ptaków), układając je tak, aby ujawnić rasowe i polityczne prądy ukryte pod codziennymi przedmiotami.

Jej praktyka artystyczna zaczęła się wcześnie. Jako dziecko odwiedzająca babcię w Watts, obserwowała artystę Simona Rodię budującego monumentalne Watts Towers z gruzu, odłamków ceramiki i cementu. To doświadczenie określiła później jako swoje pierwsze zetknięcie z prawdziwą sztuką. Studiowała projektowanie na UCLA, pracowała jako graficzka i projektantka kostiumów, zanim pod koniec lat 60. całkowicie poświęciła się asamblażowi.

The Liberation of Aunt Jemima

Saar była po czterdziestce i matką trójki dzieci, gdy stworzyła dzieło, które zdefiniowało jej karierę. Jej praca mieszana z 1972 roku „The Liberation of Aunt Jemima” powstała na wystawę „Black Heroes” w Rainbow Sign Cultural Center w Berkeley w Kalifornii, zorganizowaną w odpowiedzi na zabójstwo Martina Luthera Kinga Jr.

Chodziło o to, w jaki sposób Afroamerykanki były traktowane jako obiekt seksualny, jako domowy żołnierz.

Praca skupia się na uśmiechniętej figurce „mammy” w zawiązanej chustce i kwiecistej sukni, umieszczonej na tle powtarzających się etykiet mieszanki do naleśników Aunt Jemima. Postać trzyma w jednej ręce miotłę, a w drugiej karabin. W jej tułów wkomponowano obraz podobnej „mammy” trzymającej białe dziecko, na którym Saar domalowała pięść symbolizującą Black Power. Jako podstawę wykorzystała warstwę bawełny. Aktywistka Angela Davis nazwała później to dzieło „początkiem ruchu czarnoskórych kobiet”.

Jestem osobą, która poddaje recyklingowi materiały. Ale poddaję też recyklingowi emocje i uczucia. Czułam ogromny gniew z powodu segregacji i rasizmu w tym kraju. I tak ta seria ewoluowała.

Czołowa postać Black Arts Movement

Saar stała się wiodącą przedstawicielką ruchu asamblażu lat 60. i 70., konsekwentnie wykorzystując znalezione przedmioty do analizy antyczarnoskórych stereotypów i historii rasizmu w Stanach Zjednoczonych. Jej rzeźbiarski tableau z 1998 roku „I'll Bend But I Will Not Break”, prezentowany w David Geffen Galleries w Los Angeles County Museum of Art, wykorzystuje deskę do prasowania jako podstawę, na której warstwowo nakłada odniesienia do niewolnictwa, statków niewolniczych, tradycyjnej pracy kobiet, historii sztuki początku XX wieku i współczesnego rasizmu.

Muzeum Sztuki Współczesnej w Los Angeles (MOCA) po raz pierwszy wystawiło jej prace w 1983 roku na inauguracyjnej wystawie „The First Show” w Temporary Contemporary (obecnie Geffen Contemporary). W 1984 roku MOCA zaprezentowało 48 jej prac w nieużywanej ceglanej stacji benzynowej na tym samym terenie. MOCA nazwało ją „mistrzynią asamblażu i kolażu, która zręcznie łączyła znalezione przedmioty w formy rzeźbiarskie i ambitne instalacje, łącząc to, co zwyczajne, z tym, co mistyczne, a polityczne z osobistym”.

Uznanie instytucjonalne i stulecie

Saar doświadczyła fali uznania instytucjonalnego w ostatniej dekadzie życia. Museum of Modern Art w Nowym Jorku zorganizowało indywidualną wystawę jej prac w 2019 roku. Dyrektor MoMA, Christophe Cherix, powiedział, że poznał Saar w tamtym okresie.

Przez całe życie Betye demontowała rasistowskie wyobrażenia, przekształcając je w pomnik czarnej siły, odporności i oporu.

Getty Museum nazwało ją „kluczową postacią w sztuce amerykańskiej”, a Hammer Museum, które uhonorowało ją na niedawnej gali, przypomniało o jej wpływie na ruch czarnoskórych feministek. Saar przygotowywała się do swoich setnych urodzin: w ostatnim roku życia powołała grupę mającą na celu zachowanie jej dziedzictwa, tworząc to, co nazwała „zasobem dla przyszłych pokoleń (kuratorów, badaczy, pisarzy i historyków sztuki), pomagającym im połączyć się z sednem mojej praktyki”.

Dziedzictwo transformacji

Kiedy Quaker Oaks wycofało markę Aunt Jemima w 2020 roku po morderstwie George'a Floyda i protestach Black Lives Matter, Saar podsumowała półwiecze swojej najsłynniejszej pracy.

Przekształciłam pejoratywny wizerunek Aunt Jemimy w postać kobiecej wojowniczki, walczącej o wyzwolenie czarnoskórych i prawa kobiet. Pięćdziesiąt lat później ona sama została w końcu wyzwolona. A jednak wciąż pozostaje wiele do zrobienia.

Dealerka Saar, Julie Roberts, powiedziała, że jej „wyjątkowa wizja zmieniła bieg sztuki współczesnej, a jej dziedzictwo będzie nadal inspirować pokolenia artystów, badaczy i odbiorców na całym świecie”. Pozostawiła trzy córki.