Doradca TSUE: protokół włosko-albański nie gwarantuje pełni praw azylowych

Opinia rzecznika generalnego

11 czerwca rzecznik generalna Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej Laila Medina przedstawiła wnioski dotyczące protokołu włosko-albańskiego, który pozwala Włochom na rozpatrywanie wniosków azylowych w ośrodkach na terytorium Albanii. Opinia stwierdza, że państwa członkowskie UE mogą tworzyć takie placówki poza granicami Unii, ale muszą w pełni przestrzegać gwarancji wynikających z unijnego prawa azylowego. Jak pisze Medina, protokół i krajowe przepisy wykonawcze „nie wydają się zawierać jasnych i precyzyjnych reguł zdolnych zagwarantować pełnego zakresu praw”, w tym prawa do obrony, poszanowania życia prywatnego i rodzinnego oraz natychmiastowego zwolnienia po upływie okresu weryfikacji zatrzymania. Ostrzega, że obecne przepisy „mogą wpływać na minimalne gwarancje proceduralne przewidziane przez prawo UE lub je zmieniać”. Opinia rzecznika generalnego nie jest wiążąca, ale Trybunał zazwyczaj podąża za jego rozumowaniem.

Kontekst prawny i zaskarżony protokół

Wnioski są odpowiedzią na pytania prejudycjalne włoskiego sądu rozpatrującego odwołania dwóch migrantów. Obaj byli wcześniej zatrzymani we Włoszech na podstawie nakazów wydalenia, a następnie przeniesieni do Albanii. Włochy otworzyły w Albanii dwa ośrodki na mocy protokołu, jednak seria orzeczeń sądowych zablokowała ich funkcjonowanie. W zeszłym roku państwa członkowskie UE zreformowały unijny system migracyjny, wprowadzając przepisy dotyczące „centrów powrotu” w państwach trzecich dla odrzuconych azylantów, pod warunkiem spełnienia określonych wymogów bezpieczeństwa. Odrębne rozporządzenie o powrotach, zatwierdzone poprzedniego tygodnia, jeszcze bardziej rozszerzyło środki deportacyjne. Opinia Mediny wyjaśnia, że o ile rządy mogą wybierać lokalizację geograficzną ośrodków detencyjnych, o tyle obowiązujące w nich standardy są w pełni zharmonizowane na poziomie UE, nie pozostawiając miejsca na uznanie krajowe. Sądy krajowe muszą weryfikować, czy unijne przepisy dotyczące zatrzymania są przestrzegane i czy zapewniona jest skuteczna ochrona prawna „na poziomie równoważnym z obowiązującym na terytorium kraju”.

Reakcja polityczna w Rzymie

Premier Giorgia Meloni, przemawiając tego samego ranka w Izbie Deputowanych, określiła nowe rozporządzenie o powrotach jako potwierdzenie słuszności włoskiego podejścia.

„Historyczne porozumienie, będące przede wszystkim owocem naszej pracy, dzięki któremu osoby niemające prawa do pozostania w Unii Europejskiej będą mogły być szybciej i skuteczniej repatriowane. I dzięki któremu możliwe będzie otwieranie centrów powrotu w państwach trzecich, idąc śladem tak bardzo kontestowanego protokołu włosko-albańskiego. Innowacyjne rozwiązanie, któremu wielu się sprzeciwiało, ale które dzięki temu rządowi stało się dziś narzędziem na usługach całej Europy.”

Meloni argumentowała, że UE podąża teraz za włoskim modelem. Protokół wzbudził również zainteresowanie innych państw członkowskich oraz Wielkiej Brytanii.

Dalsze kroki i implikacje

Oczekuje się, że Trybunał Sprawiedliwości wyda ostateczne orzeczenie w ciągu najbliższych miesięcy. Jeśli Trybunał podąży za rozumowaniem rzecznika generalnego, Włochy będą musiały zmienić protokół lub przepisy wykonawcze, aby zawrzeć w nich wyraźne gwarancje praw. W międzyczasie sędziowie krajowi zachowują obowiązek kontroli warunków zatrzymania i ochrony praw proceduralnych osób przebywających w albańskich ośrodkach.