Szwajcarski raport parlamentarny: brak wiążącej ceny zakupu myśliwców F-35 od USA
95-stronicowy raport Komisji Kontroli Rady Narodowej wykazał, że Szwajcaria nigdy nie wynegocjowała wiążącej, stałej ceny za zakup myśliwców F-35 od Stanów Zjednoczonych. Ustalenia te skłoniły partie lewicowe do żądania wstrzymania wielomiliardowego kontraktu.
Ustalenia dotyczące procesu zakupowego
Opublikowany 8 września 2026 r. 95-stronicowy raport Komisji Kontroli Rady Narodowej (GPK-N) stwierdza, że Szwajcaria nigdy nie uzgodniła ze Stanami Zjednoczonymi wiążącej, stałej ceny za zakup samolotów bojowych F-35A. Po referendum z 2020 r., w którym obywatele poparli finansowanie nowych maszyn, Rada Federalna wybrała amerykański odrzutowiec w czerwcu 2021 r., szacując początkowe koszty na ponad 6 mld franków szwajcarskich. Przedstawiciele resortu obrony wielokrotnie zapewniali, że limity cenowe chronią podatników przed inflacją. Przewodnicząca komisji Priska Wismer-Felder poinformowała jednak, że warunki zakupu zawierały jedynie niewiążące deklaracje intencji, a nie egzekwowalne limity cen.
Zbyt mało osób zajmowało się kontraktem w sposób intensywny i szczegółowy, co doprowadziło do tego, że wynik negocjacji nie został poddany wystarczająco krytycznej analizie.
Wady kontraktu i doradztwo prawne
Raport parlamentarny wskazuje na zaniedbania administracyjne w Departamencie Obrony, Ochrony Ludności i Sportu (VBS) pod kierownictwem byłej minister obrony Violi Amherd. Tylko jedna osoba, kierownik projektu, przeczytała cały kontrakt zakupu, podczas gdy Amherd i inni wyżsi urzędnicy zapoznali się jedynie z fragmentami. 20 października 2021 r. strona amerykańska powiadomiła armasuisse drogą mailową, że prawo USA zabrania gwarantowania stałych cen w ramach zagranicznej sprzedaży wojskowej. Dwa dni później dodano klauzulę wspominającą o stałych cenach, jednak co najmniej 15 innych fragmentów tekstu nadal definiowało koszty jako szacunkowe. Szwajcarskie władze zapłaciły również zurychskiej kancelarii prawnej Homburger blisko 2,5 mln franków za doradztwo, mimo że firma ta nie posiadała doświadczenia w amerykańskim prawie zamówień obronnych.
- Szwajcarscy wyborcy zatwierdzają w referendum kredyt ramowy na nowe myśliwce
- Rada Federalna wybiera myśliwiec F-35 zamiast konkurentów europejskich
- Władze USA informują szwajcarskich urzędników, że gwarantowana stała cena jest prawnie niemożliwa
- Federalny Urząd Kontroli wydaje ostrzeżenie dotyczące braku pewności prawnej co do stałej ceny
- Armasuisse informuje minister obrony Violę Amherd, że nie osiągnięto porozumienia w sprawie stałej ceny
- Amherd informuje Radę Federalną o spodziewanym wzroście kosztów
- Rada Federalna ujawnia szacowane przekroczenia kosztów w wysokości 650 mln do 1,3 mld franków
- Komisja Kontroli Rady Narodowej publikuje swój 95-stronicowy raport śledczy
Opóźnienia w informowaniu rządu
Ustalony przez śledczych harmonogram pokazuje długotrwałe opóźnienia w informowaniu rządu o niepewności finansowej. Armasuisse poinformowało Amherd w sierpniu 2024 r., że negocjacje dwustronne nie doprowadziły do ustalenia ryczałtu i że prawdopodobne są przekroczenia kosztów. Amherd zwlekała osiem miesięcy, do marca 2025 r., z powiadomieniem pełnego składu Rady Federalnej, robiąc to dopiero po ogłoszeniu swojej rezygnacji z członkostwa w rządzie. W czerwcu 2025 r. rząd przyznał, że dodatkowe wydatki wyniosą od 650 mln do 1,3 mld franków, co skłoniło Radę Federalną do zmniejszenia zamówienia z 36 do 30 maszyn.
- Pierwotny cel zakupu
- 36 odrzutowce
- Zrewidowany cel po wzroście kosztów
- 30 odrzutowce
Reakcje polityczne i wezwania do anulowania umowy
Publikacja ustaleń wywołała w parlamencie żądania rozliczenia politycznego i finansowego. Partia Socjaldemokratyczna oraz Partia Zielonych wezwały do natychmiastowego zerwania programu zakupowego, argumentując, że parlament i opinia publiczna zostali wprowadzeni w błąd podczas procesu wyboru. Współprzewodniczący socjaldemokratów Cédric Wermuth wezwał Radę Federalną do zbadania, czy fałszywe oświadczenia złożone podczas procesu zatwierdzania kontraktu noszą znamiona przestępstwa.
Raport potwierdza to, czym zakup F-35 był i jest od samego początku: absolutnym skandalem.
Członkowie Szwajcarskiej Partii Ludowej, w tym radny narodowy Mauro Tuena, stwierdzili, że parlamentarnym komisjom bezpieczeństwa odmówiono dostępu do kontraktu, a resort wprowadził je w błąd swoimi zapewnieniami. Parlamentarzyści zażądali, aby nowy minister obrony Martin Pfister zapewnił pełną przejrzystość kontraktową przed udzieleniem jakichkolwiek przyszłych kredytów na obronność.
