Navi Pillay broni międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości po otrzymaniu Pokojowej Nagrody Nobla

Nagroda i reakcja laureatki

Norweski Komitet Noblowski przyznał 9 października w Oslo Pokojową Nagrodę Nobla za 2026 rok Navi Pillay, prawniczce pochodzenia południowoafrykańskiego. Komitet docenił jej wkład w promowanie prawa międzynarodowego w czasie, gdy system ten jest atakowany. 85-letnia Pillay w wywiadzie dla Associated Press opublikowanym 12 października przyznała, że jako sędzia musiała zobaczyć dowody, by uwierzyć w tę wiadomość. „Otrzymałam list na piśmie... przeczytałam go sama i to prawda” – powiedziała.

Nagrodę przyznano w 125. rocznicę ustanowienia wyróżnienia. Przewodniczący komitetu Jørgen Watne Frydnes stwierdził, że celem komitetu było:

przypomnienie światu, że rządy prawa, zarówno krajowe, jak i międzynarodowe, stanowią fundament systemu, który stworzyliśmy, aby zapewnić pokój i pokojowe rozwiązywanie konfliktów. Pokój wymaga sprawiedliwości

Kariera w trybunałach międzynarodowych

Kariera Pillay obejmuje obronę Nelsona Mandeli w czasie jego uwięzienia, pracę jako sędzia w trzech trybunałach międzynarodowych oraz kierowanie panelem ONZ, który uznał, że Izrael dopuścił się ludobójstwa w Strefie Gazy. W 1967 roku została pierwszą kobietą, która otworzyła kancelarię prawną w prowincji Natal. W 1995 roku dołączyła do Międzynarodowego Trybunału Karnego dla Rwandy, któremu później przewodniczyła. Orzeczenie trybunału z 1998 roku uznało, że gwałt i przemoc seksualna mogą stanowić ludobójstwo, jeśli są popełniane z zamiarem zniszczenia chronionej grupy, a Pillay brała udział w kształtowaniu tego precedensu. Później zasiadała w Międzynarodowym Trybunale Karnym, a w latach 2008–2014 pełniła funkcję Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka.

Konflikty z Waszyngtonem i Izraelem

Nagroda jest postrzegana jako wyraźny sprzeciw wobec prezydenta USA Donalda Trumpa i premiera Izraela Benjamina Netanjahu, którzy odrzucili ustalenia komisji ONZ pod przewodnictwem Pillay w sprawie Strefy Gazy. Trump określił tę decyzję jako „haniebną” i „żenującą”, dodając, że nigdy nie słyszał o tej południowoafrykańskiej prawniczce. Pillay nazwała ataki Waszyngtonu na Międzynarodowy Trybunał Karny „całkowicie bezprawnymi”, a także „negatywnymi i okrutnymi”. Zwróciła się również bezpośrednio do przywódców państw:

Przywódcy krajów mają szczególny obowiązek przestrzegania zasad, a mianowicie szacunku dla prawa, szacunku dla prawa międzynarodowego

Pillay wezwała kraje do obrony trybunału i międzynarodowego porządku prawnego, dodając, że oczekuje od reszty świata „zbiorowego działania, a nie tylko słów”. Podkreśliła, że bezkarność jest wszędzie źle postrzegana, a opinia publiczna domaga się sprawiedliwości.

Krytyka wyboru

Fundacja Noblowska uzasadniła wybór, wskazując na obronę prawa międzynarodowego przez Pillay oraz dekady pracy na rzecz pociągnięcia do odpowiedzialności sprawców zbrodni wojennych i naruszeń praw człowieka. Zwolennicy argumentują, że jej gotowość do piętnowania nadużyć ze strony państw, w tym zachodnich sojuszników i demokracji, tłumaczy znaczenie tej nagrody. Krytycy twierdzą, że taka postawa stała się aktywizmem politycznym niekompatybilnym z neutralnością oczekiwaną od międzynarodowego autorytetu prawnego. Francuski specjalista prawa międzynarodowego Yann Jurovics, były prawnik Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości oraz trybunałów ds. Rwandy i byłej Jugosławii, uznaje jej prestiż zawodowy, ale kwestionuje przyznanie nagrody powiązanej z oskarżeniem o ludobójstwo, którego nie potwierdziła żadna jurysdykcja międzynarodowa. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości nie wydał ostatecznego orzeczenia w tej sprawie. W felietonie dla „Le Figaro” prawnik i eseista Gilles-William Goldnadel argumentował, że członkowie komisji ONZ byli stronniczy wobec Izraela.