Szwajcarski minister obrony przed parlamentem w sprawie kosztów F-35 i 104 mln franków wydanych na obsługę prawną

Historia zakupów i spory o koszty

Szwajcarskie władze federalne zdecydowały w 2013 r. o zastąpieniu starzejącej się floty F-5 szwedzkimi odrzutowcami Gripen, jednak wyborcy odrzucili fundusz zakupowy w referendum. W obliczu wycofywania z eksploatacji maszyn F-5 Tiger oraz F/A-18, parlament przyjął pod koniec 2019 r. dekret federalny o nabyciu nowych myśliwców w ramach limitu 6 mld franków szwajcarskich, opartego na wskaźniku cen konsumpcyjnych ze stycznia 2018 r. We wrześniu 2022 r. Szwajcaria podpisała ze Stanami Zjednoczonymi formalną umowę zakupu odrzutowców Lockheed Martin F-35. Kontrakt jest obecnie kwestionowany w Bernie ze względu na treść domniemanej gwarancji stałej ceny oraz rosnące prognozowane koszty operacyjne. Dodatkowe zakupy obrony powietrznej budzą kontrowersje, ponieważ zamówione systemy rakietowe Patriot mają dotrzeć później i kosztować więcej, niż początkowo zakładano.

Wydatki federalne na zewnętrzną obsługę prawną

Kontrola warunków zakupu nasiliła się po doniesieniach, że Federalny Departament Obrony, Ochrony Ludności i Sportu (VBS) pominął własny dział prawny. Departament zatrudnił bezpośrednio zurychską kancelarię Homburger do oceny umowy ze Stanami Zjednoczonymi i weryfikacji spornych zapisów o stałej cenie, mimo że firma zaznaczyła, iż nie specjalizuje się w amerykańskich transakcjach zbrojeniowych. Grégoire Gogniat z Federalnego Urzędu Budownictwa i Logistyki potwierdził, że kancelaria Homburger otrzymała od VBS blisko 2,7 mln franków szwajcarskich w latach 2022–2025. W całej administracji federalnej opinie i ekspertyzy prawne kosztowały w ciągu tych czterech lat około 104 mln franków, co daje średnio 25 mln franków rocznie, w tym blisko 23,5 mln franków w 2025 r. Inne ministerstwa korzystały z podobnych rozwiązań, w tym Federalny Departament Finansów pod kierownictwem Karin Keller-Sutter, który wypłacił kancelarii Niederer Kraft Frey blisko 2 mln franków w ramach limitu 10 mln franków podczas przejęcia Credit Suisse przez UBS w marcu 2023 r.

Dochodzenie parlamentarne i poufność oceny

Spór kontraktowy doprowadził do bezpośredniego przesłuchania szwajcarskiego ministra obrony Martina Pfistera podczas godziny pytań w parlamencie 21 września 2026 r. Ustawodawcy skupili się na ocenie ofert przeprowadzonej przez Armasuisse, która wykorzystała proces hierarchicznego analizowania, zachowując kluczowe mechanizmy punktacji w tajemnicy. VBS odmówił odpowiedzi na pytania mediów dotyczące liczebności wewnętrznego działu prawnego Armasuisse, powołując się na trwający raport Komisji Kontroli Rady Narodowej. Socjaldemokratyczny radny narodowy Ueli Schmezer złożył formalne pytania, domagając się przejrzystości w kwestii tego, czy standardy przetargowe faworyzowały amerykański samolot.

Czy kryteria zostały skrojone pod F-35?

Presja bezpieczeństwa regionalnego i przegląd sądowy

Tajemnica otaczająca kryteria oceny dotarła do szwajcarskiego Federalnego Sądu Najwyższego, który obecnie rozpatruje sprawę. Kontrowersje narastają w czasie, gdy państwa europejskie zwiększają budżety obronne po inwazji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r., w środowisku, w którym Szwajcaria mierzy się z cyberatakami i dezinformacją. Szwajcarii wciąż brakuje kompleksowych zdolności obrony powietrznej dalekiego zasięgu, a parlament zatwierdził dodatkowe finansowanie dla floty myśliwców. Ustawodawcy i audytorzy nadal sprawdzają, czy przyznane środki pokryją ostateczną dostawę i wymagania operacyjne.