Desmond Morris nie żyje. Autor „Nagiej małpy” miał 98 lat

Desmond Morris, brytyjski zoolog, etolog, malarz surrealista i autor wydanego w 1967 roku bestsellera „Naga małpa”, zmarł w niedzielę, 19 kwietnia 2026 roku, w szpitalu w Naas niedaleko Dublina w Irlandii. Miał 98 lat. Jego syn, Jason Morris, potwierdził tę informację w oświadczeniu, w którym podsumował dorobek życiowy ojca. Morris mieszkał w Irlandii od 2018 roku, dokąd przeprowadził się po śmierci żony, Ramony. Jego odejście kończy trwającą ponad sześć dekad karierę, w trakcie której napisał ponad 50 książek, opublikował około 50 prac naukowych i wystąpił w kilkuset godzinach programów telewizyjnych.

Dwadzieścia milionów egzemplarzy i zakaz Watykanu Książka „Naga małpa. Zoologiczne studium ludzkiego zwierzęcia” stała się jedną z najpopularniejszych pozycji popularnonaukowych na świecie. Od premiery w 1967 roku sprzedała się w nakładzie szacowanym na od 10 do 20 milionów egzemplarzy (źródła podają różne dane) i została przetłumaczona na co najmniej 23 języki. 23 (języki) — języki, na które przetłumaczono „Nagą małpę” Autor dowodził w niej, że zachowania współczesnych ludzi są kształtowane przez geny odziedziczone po przodkach wspólnych z małpami. Przedstawił w niej chłodną, zoologiczną analizę ludzkiej seksualności, więzi społecznych i instynktów ewolucyjnych. Kościelny indeks ksiąg zakazanych wymieniał „Nagą małpę” obok dzieł Balzaka, Stendhala, Voltaire'a czy Zoli – zakaz ten Morris przyjął podobno jako komplement. Publikacja spotkała się z krytyką antropologów, którzy zarzucali autorowi ignorowanie roli kultury, oraz lingwistów, zdaniem których umniejszał on znaczenie języka. Jeden z okręgów szkolnych na Long Island całkowicie zakazał książki, a przeciwnicy teorii ewolucji potępili ją w całości. Dziennik „The Guardian” ocenił, że dzieło idealnie trafiło w nastroje epoki, tworząc literacki wzorzec dla późniejszych autorów popularnonaukowych.

„„To biologiczna natura zwierzęcia ukształtowała strukturę społeczną cywilizacji, a nie odwrotnie”.” — Desmond Morris via The Guardian

Cierniki, szympansia sztuka i program „Zoo Time” Morris urodził się 24 stycznia 1928 roku w hrabstwie Wiltshire w południowo-zachodniej Anglii. Już w szkole rozwijał równoległe pasje: przyrodę i surrealizm. Pierwszą indywidualną wystawę malarstwa zaprezentował w 1948 roku – w tym samym czasie rozpoczął studia zoologiczne na Uniwersytecie w Birmingham. Kontynuował naukę na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie poznał Ramonę Baulch, swoją późniejszą żonę i częstą współautorkę prac. Tam też prowadził badania nad zachowaniami rozrodczymi ciernika północnego. W swojej karierze pełnił funkcję kuratora działu ssaków w Londyńskim Zoo, a później dyrektora Institute of Contemporary Arts (ICA) w Londynie. Od 1956 roku prowadził „Zoo Time”, program dla dzieci telewizji Granada, nadawany ze studia zbudowanego na terenie londyńskiego ogrodu zoologicznego. „The New York Times” odnotował, że jego dorobek obejmuje ponad 48 książek i 700 odcinków programów telewizyjnych, a jego rola w popularyzacji etologii bywa porównywana do dokonań Carla Sagana w dziedzinie astronomii.

„„Zawsze byłem dwiema osobami. Jestem obiektywnym naukowcem, a potem idę do pracowni i zaczyna pracować druga półkula mojego mózgu. Staję się artystą i w moich pracach surrealistycznych bywam irracjonalny”.” — Desmond Morris via Reuters

Wystawa z Joanem Miró Obok pracy naukowej Morris konsekwentnie rozwijał twórczość malarską. W 1950 roku, będąc jeszcze dwudziestolatkiem, wystawiał swoje obrazy obok prac hiszpańskiego mistrza surrealizmu, Joana Miró, w London Gallery. W 1957 roku zorganizował w Institute of Contemporary Arts wystawę rysunków i obrazów autorstwa szympansów. Jego ostatnia książka, „101 Surrealists”, wydana w 2024 roku, jest jednym z kilku opracowań na temat artystów tego nurtu, które stworzył w późnych latach życia. Jason Morris podkreślił, że jego ojciec pisał i malował aż do śmierci.

„„Życie mojego ojca było poświęcone odkryciom, ciekawości i kreatywności. Jako zoolog, obserwator ludzi, autor i artysta, tworzył do samego końca. Był wielkim człowiekiem, a jeszcze lepszym ojcem i dziadkiem”.” — Jason Morris via Corriere della Sera

Książka „Naga małpa” ukazała się w 1967 roku, gdy literatura popularnonaukowa traktująca o ewolucyjnych korzeniach społeczeństwa zyskiwała masową popularność. Publikacja była publikowana w odcinkach w gazecie „Sunday Mirror” i reklamowana wizerunkami nagich postaci, co wywoływało wówczas spore kontrowersje. Pierwszą książką Morrisa, wydaną w 1958 roku, było naukowe studium o ciernikach, a ostatnią – wydana w 2024 roku praca o surrealistach. Karierę telewizyjną rozpoczął w 1956 roku, wyprzedzając erę wielkich produkcji przyrodniczych Davida Attenborough.