Przełomowa analiza Cochrane: brak korzyści klinicznych leków na Alzheimera

Przełomowy przegląd naukowy opracowany przez Cochrane Collaboration, opublikowany 16 kwietnia 2026 roku, wykazał, że korzyści kliniczne leków przeciwamyloidowych na chorobę Alzheimera, takich jak lekanemab i donanemab, są „nieistniejące lub nieznaczące”. Stanowi to poważne wyzwanie dla jednego z najbardziej dofinansowanych kierunków badań w nowoczesnej neurologii. Analiza objęła dane z 17 randomizowanych badań klinicznych z udziałem 20 342 pacjentów, porównując pięć różnych przeciwciał monoklonalnych z placebo w okresie 18 miesięcy. Główny autor badania, Francesco Nonino, neurolog i epidemiolog z IRCCS Istituto delle Scienze Neurologiche di Bologna, stwierdził, że choć leki skutecznie usuwały blaszki amyloidowe z mózgu, ta zmiana biologiczna nie przekładała się na odczuwalną poprawę życia chorych. Według autorów wpływ na funkcje poznawcze i stopień nasilenia otępienia kształtuje się poniżej minimalnych progów uznawanych za istotne klinicznie. Wyniki te pojawiają się w momencie, gdy organy ds. zdrowia w Hiszpanii i Niemczech podjęły niezależne decyzje o ograniczeniu lub odmowie publicznego finansowania tych terapii.

Hiszpania wstrzymuje finansowanie, Niemcy nie widzą wartości dodanej Hiszpański resort zdrowia, działając poprzez Międzyresortową Komisję ds. Cen Leków (CIPM), ogłosił wstrzymanie publicznego finansowania lekanemabu (sprzedawanego pod nazwą Leqembi). Decyzję uzasadniono kryteriami racjonalizacji kosztów oraz brakiem skutecznego uzasadnienia relacji kosztów do korzyści. Cena leku może sięgać około 25 000 euro rocznie, co wywołało intensywne dyskusje wśród stowarzyszeń pacjentów i personelu medycznego. Z kolei w Niemczech Federalny Komitet Wspólny (G-BA) uznał, że lekanemab nie wykazuje „żadnej dodatkowej korzyści” w porównaniu ze standardową terapią. Identyczne orzeczenie dotyczące donanemabu wydano w styczniu 2026 roku. Leqembi uzyskał dopuszczenie do obrotu w Niemczech we wrześniu 2025 roku, a donanemab dwa miesiące później. Mimo decyzji G-BA oba leki mogą być nadal przepisywane, jednak oceny te stanowią teraz podstawę do negocjacji cenowych między kasami chorych a producentami. Wcześniej na brak refundacji tych terapii zdecydowały się Francja i Wielka Brytania.

Leki przeciwamyloidowe: kluczowe etapy regulacyjne: — ; — ; — ; —

Obrzęk mózgu i mikrokrwawienia jako istotne ryzyka Poza kwestią skuteczności, przegląd Cochrane wskazał na istotne obawy dotyczące bezpieczeństwa terapii przeciwamyloidowych. Obrzęk mózgu odnotowano u 119 pacjentów w analizowanych badaniach, udokumentowano również niewielki, ale mierzalny wzrost liczby mikrokrwotoków mózgowych. Współautor badania, Edo Richard, neurolog z Radboud University Medical Center w Holandii, stwierdził, że wyniki te podważają fundamentalne założenie leżące u podstaw dekad badań. „„Nasze wyniki obalają założenie, że usuwanie amyloidów przyniesie korzyści pacjentom”.” — Edo Richard via stern.de Richard wezwał do skierowania badań nad chorobą Alzheimera na inne mechanizmy chorobowe. Autorzy ostrzegli również przed nadmiernym dowartościowywaniem pojedynczych pozytywnych wyników przy istnieniu szerokiego spektrum negatywnych danych. Zauważyli też, że opóźnienie postępu choroby o tygodnie lub miesiące – choć istotne dla poszczególnych osób – nie było decydujące dla ich oceny znaczenia klinicznego.

Podziały w środowisku naukowym co do metodologii Analiza Cochrane spotkała się z krytyką części środowiska naukowego. Przeciwnicy wytykają autorom zgrupowanie bardzo różnych substancji czynnych, w tym leków takich jak bapineuzumab czy gantenerumab, z których producenci zrezygnowali lata temu z powodu braku skuteczności. Niektórzy badacze uważają, że danych z nieudanych preparatów nie należy łączyć z wynikami nowszych terapii celowanych, takich jak lekanemab. Autorzy bronili swojej metodologii podczas konferencji prasowej online, argumentując, że dodatkowe analizy sprawdzające ewentualne uprzedzenia nie zmieniły ogólnego obrazu sytuacji. Jordi Pérez-Tur z Institut de Biomedicina de València przypomniał, że już procesy zatwierdzania pierwszych leków tej klasy budziły kontrowersje akademickie, a członkowie komitetów doradczych FDA i EMA kwestionowali niewielki efekt kliniczny już w momencie dopuszczenia do obrotu.

Tak zwana hipoteza amyloidowa od dziesięcioleci wyznacza kierunek badań nad chorobą Alzheimera. Opiera się ona na założeniu, że usuwanie złogów białka beta-amyloidu z mózgu spowolni neurodegenerację. Koncerny farmaceutyczne opracowały w tym modelu generację przeciwciał monoklonalnych, w tym adukanumab, który amerykańska FDA zatwierdziła w 2021 roku mimo sprzeciwu części doradców. Po nim pojawiły się lekanemab i donanemab. Wcześniejsze badania kliniczne raportowały spowolnienie regresu poznawczego o około 25–35 procent, jednak wielu ekspertów ostrzegało, że wyniki istotne statystycznie nie muszą oznaczać znaczącej poprawy dla pacjenta. Według WHO choroba Alzheimera dotyka około 40 milionów ludzi na świecie, z czego około 800 000 przypadków zarejestrowano w samej Hiszpanii.