Początki regionalnego samorządowania

5 września 2026 roku prezydent Włoch Sergio Mattarella wziął udział w oficjalnych uroczystościach w Trydencie-Górnej Adydze, upamiętniających 80. rocznicę porozumienia paryskiego. Wydarzenie, zorganizowane w Teatro Sociale w Trydencie oraz w Merano pod hasłem „1946–2026: 80 lat Republiki i Specjalnej Autonomii”, zgromadziło przedstawicieli władz krajowych i regionalnych. Mattarella określił osiem dekad od zawarcia porozumienia jako okres pokoju, europejskiej otwartości i solidarności społecznej, która pozwoliła przezwyciężyć dawne podziały. Obchody powiązały powstanie specjalnej autonomii bezpośrednio z 80. rocznicą powstania Republiki Włoskiej, ustanowionej w wyniku czerwcowego referendum konstytucyjnego z 1946 roku.

Dyplomatyczne fundamenty po rządach totalitarnych

Ramy prawne dla tego terytorium wywodzą się z porozumienia dyplomatycznego podpisanego w 1946 roku przez premiera Włoch Alcide De Gasperiego oraz ministra spraw zagranicznych Austrii Karla Grubera. Mattarella wyjaśnił, że układ uregulował spory graniczne i mniejszościowe, które utrzymywały się od czasu traktatu z Saint-Germain z 1919 roku. Powojenne porozumienie zastąpiło przymusową politykę etniczną reżimów totalitarnych, w szczególności umowę opcyjną z 1939 roku między Benito Mussolinim a Adolfem Hitlerem, która zmuszała niemieckojęzycznych mieszkańców do wyboru między przesiedleniem do Niemiec a całkowitą asymilacją. 14 czerwca 1946 roku De Gasperi wygłosił radiowe przemówienie do narodu, w którym objął obowiązki tymczasowej głowy państwa i zobowiązał się do budowy demokratycznej republiki dla wszystkich obywateli.

Podczas wystąpienia w Teatro Sociale, Mattarella wskazał na regionalną samorządność jako na aktywną obronę instytucji demokratycznych przed dyktaturą.

„Republika i autonomie, a wśród nich te specjalne, są ze sobą ściśle powiązane; karmiły i wyznaczały rozwój włoskiej demokracji w opozycji do faszyzmu oraz w nieciągłości względem cech Włoch przedfaszystowskich.”

Ochrona mniejszości i integracja europejska

Pakt De Gasperi-Gruber stworzył konkretne gwarancje dla tożsamości językowej ludności niemieckojęzycznej i ladyńskiej w regionie. Mattarella zauważył, że włoska konstytucja wzmocniła później zasadę, zgodnie z którą jednostki nigdy nie powinny czuć się jak obcokrajowcy we własnej ojczyźnie. Stosunki dwustronne między Włochami a Austrią weszły w nową fazę w 1995 roku, kiedy Austria przystąpiła do Unii Europejskiej, a układ z Schengen wszedł w życie. Mattarella stwierdził, że otwarte granice europejskie przekształciły dawne przeszkody naturalne i administracyjne w punkty spotkań dla sąsiadujących społeczności.

Reforma ustawowa i administracja lokalna

Liderzy regionalni i członkowie rządu skupili się na praktycznych obowiązkach zarządczych, które wiążą się ze specjalną autonomią. Maurizio Fugatti, prezydent Autonomicznej Prowincji Trydent, stwierdził, że autonomia wymaga bezpośredniej odpowiedzialności przed obywatelami i stałego zaangażowania społecznego, a nie tylko transferów finansowych i uprawnień regulacyjnych. Minister ds. regionalnych i autonomii Roberto Calderoli pochwalił niedawną reformę statutu regionalnego, która była wynikiem negocjacji między rządem centralnym a administracjami lokalnymi. Calderoli zauważył, że głównym celem na nadchodzące dekady pozostaje skuteczna implementacja tych zreformowanych uprawnień w obu prowincjach.