Najstarszy genetycznie potwierdzony pies znaleziony w Turcji zmienia chronologię udomowienia

Dwa badania opublikowane 25 marca 2026 roku w czasopiśmie Nature zidentyfikowały najstarszego genetycznie potwierdzonego psa w historii, samicę, która żyła około 15 800 lat temu w schronisku skalnym Pinarbasi w środkowej Anatolii w Turcji. Odkrycie cofa znaną chronologię udomowienia psa o około 5 000 lat względem wcześniejszego najstarszego genetycznie potwierdzonego psa, datowanego na 10 900 lat temu. Szczątki, składające się z fragmentu czaszki, należały do zwierzęcia, które prawdopodobnie wyglądało jak mały wilk i w chwili śmierci miało zapewne zaledwie kilka miesięcy. Badania przeprowadzono w ramach dwóch osobnych analiz z udziałem naukowców z ponad 21 instytucji, w tym Francis Crick Institute w Londynie oraz Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium. Wyniki wskazują, że psy były już szeroko rozprzestrzenione w zachodniej Eurazji i głęboko zakorzenione w kulturze człowieka tysiące lat przed pojawieniem się rolnictwa.

Psy pochodzą od wilka szarego i są uznawane za pierwsze zwierzę udomowione przez człowieka. Później pojawiły się kozy, owce, bydło i koty. Dokładny czas, miejsce i okoliczności udomowienia od dawna pozostają przedmiotem sporu naukowego. Jednym z głównych problemów w badaniach nad wczesnym udomowieniem psów jest to, że szkielety wilka i psa trudno od siebie odróżnić, dlatego analiza genetyczna ma zasadnicze znaczenie przy identyfikacji dawnych szczątków. Dowody archeologiczne wcześniej sugerowały, że psy oddzieliły się od wilków ponad 15 000 lat temu, ale potwierdzenie genetyczne sięgało do tej pory tylko 10 900 lat przed opisywanymi badaniami. Pies sprzed 14 300 lat ze stanowiska Bonn-Oberkassel w Niemczech, pochowany obok dwojga ludzi i wykazujący objawy choroby, która bez długotrwałej opieki człowieka byłaby śmiertelna, przez lata pozostawał jednym z najmocniejszych dowodów na wczesną bliską więź między ludźmi a psami.

DNA z fragmentu szczęki otworzyło drogę do identyfikacji w Europie Pierwsze badanie, współkierowane przez Williama Marsha, postdoktoranta z Ancient Genomics Laboratory w Francis Crick Institute, wykorzystało DNA wydobyte z fragmentu czaszki psa z Pinarbasi, by ustalić genetyczny punkt odniesienia dla wczesnych psów. Po potwierdzeniu sygnatury genetycznej psa z Pinarbasi badacze mogli sprawdzić okazy w podobnym wieku z zachodniej Europy i środkowej Anatolii, a wszystkie okazały się psami. Genetycznie podobne zwierzęta zidentyfikowano na stanowiskach w Zjednoczonym Królestwie, Niemczech, Włoszech i Szwajcarii, datowanych na okres od 15 800 do 14 200 lat temu. To pokazuje, że jedna wczesna populacja psów rozprzestrzeniła się już na dużej części zachodniej Europy i Azji w górnym paleolicie. Laurent Frantz, paleogenetyk z Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium, opisał to zwierzę jako takie, które prawdopodobnie wyglądało jak mały wilk. Marsh zaznaczył, że dane DNA sugerują obecność psów w różnych miejscach zachodniej Eurazji już 18 000 lat temu i że genetycznie były one już wyraźnie odmienne od wilków. Według niego rozdzielenie populacji psów i wilków mogło nastąpić przed 24 000 lat temu, przed ostatnim maksimum glacjalnym epoki lodowej, choć przyznał, że ta ocena obarczona jest dużą niepewnością.

„Wstępnie zakładamy, że populacje psów i wilków rozdzieliły się znacznie wcześniej, prawdopodobnie przed ostatnim maksimum glacjalnym epoki lodowej, a więc przed 24 000 lat temu. Mimo to stopień niepewności pozostaje bardzo duży.” — William Marsh via Reuters

Najważniejsze etapy wczesnego udomowienia psa: — ; — ; — ; —

Wspólne posiłki i pochówki wskazują na głęboką więź z człowiekiem Drugie badanie, prowadzone przez Andersa Bergströma, biologa z University of East Anglia, porównało genomy uzyskane z 216 szczątków psowatych datowanych na okres od 46 000 do 2 000 lat temu. Materiał pochodził ze stanowisk w Belgii, Danii, Francji, Niemczech, Niderlandach, Szkocji, Szwecji, Szwajcarii i Turcji, co czyni tę analizę największym jak dotąd badaniem takich szczątków. Zespół zidentyfikował wśród 216 okazów 46 psów i 95 wilków. Analiza chemiczna dawnych szczątków wykazała, że psy w Turcji i Anglii jadły tę samą dietę co ich ludzcy właściciele, czyli ryby w Turcji albo tę samą mięsno-roślinną dietę, którą znaleziono w Gough's Cave w Anglii, jak podała Selina Brace z Natural History Museum. W Pinarbasi szczenięta znaleziono pochowane nad ludzkimi grobami, co stanowi bezpośredni dowód archeologiczny bliskiej relacji. Zespół Bergströma ustalił też, że pochodzenie psów trzymanych przez pierwszych neolitycznych rolników w Europie sprzed około 6 000 lat można prześledzić wiernie do psów populacji łowców-zbieraczy sprzed ponad 14 000 lat, co zaskoczyło badaczy. Choć masowe przybycie neolitycznych rolników z południowo-zachodniej Azji doprowadziło do szeroko zakrojonego mieszania genetycznego w populacji ludzkiej Europy, nie zaobserwowano w tym samym czasie analogicznego zjawiska w populacji psów.

„Psy były przy naszym boku, gdy ludzie przechodzili przez duże zmiany stylu życia i tworzyli złożone społeczeństwa.” — Anders Bergström via Reuters

216 (ancient remains) — szczątki psowatych przeanalizowane w badaniu genomowym Bergströma

Najstarszy genetycznie potwierdzony pies: Poprzedni rekord (before: 10 900 lat temu, after: 15 800 lat temu (nowy rekord)); Miejsce najstarszego okazu (before: Nieznane przed 2026 rokiem, after: Pinarbasi, środkowa Anatolia, Turcja); Odstęp od rewolucji rolniczej (before: około 4 900 lat przed rolnictwem w Europie, after: około 9 800 lat przed rolnictwem w Europie)

Na początku mogła liczyć się więź, a nie użyteczność Pontus Skoglund, genetyk populacyjny z Francis Crick Institute, który uczestniczył w badaniu genomowym, określił pochodzenie psów jako „interesującą zagadkę”, wskazując, że psy najprawdopodobniej są mieszaniną dwóch typów wilka szarego. Frantz przyznał, że badacze nie są w stanie dokładnie wykazać, jaką rolę pełniły te wczesne psy wśród ludzi epoki lodowej, ale zasugerował, że ich utrzymanie musiało być kosztowne, więc musiały pełnić jakąś funkcję, czy to przy polowaniu, ochronie, czy jako alarm. Zaznaczył też, że dzieci nadal mogły bawić się szczeniętami, a nawet bez współczesnego pojęcia posiadania zwierząt domowych więź między człowiekiem a psem musiała być bardzo silna. Bergström szerzej odniósł się do wyjątkowego miejsca psów wśród zwierząt udomowionych i zauważył, że w odróżnieniu od kóz, bydła czy owiec psy nie zawsze mają jasno określoną rolę gospodarczą.

„Uważam też za interesujące to, że w przeciwieństwie do większości innych zwierząt udomowionych psy nie zawsze mają bardzo jasno określone role lub zadania dla człowieka. Być może ich podstawową funkcją jest często po prostu towarzystwo.” — Anders Bergström via Reuters

„Ale myślę, że możemy założyć, iż musiały odgrywać jakąś rolę, ponieważ ich utrzymanie było kosztowne.” — Laurent Frantz via France 24