Od sojuszu do otwartej wojny: Pięć dekad burzliwych relacji USA i Iranu

Obecna eskalacja militarna między Stanami Zjednoczonymi a Iranem jest interpretowana przez analityków nie jako nagły zwrot akcji, lecz jako tragiczne dopełnienie procesu destabilizacji trwającego od 1979 roku. Media światowe, od szwajcarskiego „Neue Zürcher Zeitung” po amerykański „The Wall Street Journal”, zgodnie podkreślają, że fundamentem dzisiejszych walk jest tożsamościowa nienawiść, która zastąpiła dawną, bliską współpracę z czasów szacha. Donald Trump, forsując strategię maksymalnej presji i bezpośrednich uderzeń, kontynuuje linię twardej polityki, która w ostatnich latach doprowadziła do zerwania porozumień dyplomatycznych i powrotu do retoryki konfrontacyjnej. Przed 1979 rokiem Iran pod rządami szacha Mohammada Rezy Pahlawiego był kluczowym sojusznikiem USA w regionie, pełniąc rolę „żandarma Zatoki Perskiej” i odbiorcy najnowocześniejszego amerykańskiego uzbrojenia. Kluczowi obserwatorzy zwracają uwagę na istotne różnice między obecnym teatrem działań w Iranie a wcześniejszymi interwencjami, takimi jak te w Wenezueli. Teheran dysponuje zdecentralizowanym systemem politycznym oraz rozbudowaną siecią sojuszników regionalnych, co pozwala mu na internacjonalizację konfliktu poza własne granice. Choć Waszyngton raportuje o sukcesach w eliminacji dowództwa Gwardii Rewolucyjnej, eksperci ostrzegają, że struktura ta jest zaprojektowana do przetrwania w warunkach asymetrycznych. Z kolei europejskie media, m.in. niemieckie i francuskie, przypominają o wielokrotnych szansach na deeskalację, które zostały zaprzepaszczone w ciągu ostatnich dekad, począwszy od kryzysu zakładników, przez wojnę iracko-irańską, aż po kwestię programu nuklearnego. W 1953 roku CIA i brytyjski wywiad przeprowadziły operację Ajax, obalając demokratycznie wybranego premiera Mohammada Mosaddegha, co do dziś pozostaje dla Irańczyków symbolem zachodniego imperializmu. Perspektywa historyczna rzuca nowe światło na obecne decyzje Białego Domu. O ile administracja Baracka Obamy stawiała na dialog zakończony porozumieniem JCPOA, o tyle powrót Donalda Trumpa przyniósł całkowite porzucenie tej ścieżki na rzecz siłowej redefinicji układu sił. Obecne walki są postrzegane jako najbardziej drastyczny etap tej strategii. W opinii hiszpańskiego „eldiario.es”, Iran w przeciwieństwie do innych państw objętych sankcjami posiada realną zdolność do destabilizacji globalnej gospodarki poprzez blokadę Cieśniny Ormuz, co sprawia, że obecnych czterech tygodni zapowiadanych przez Trumpa nie można traktować jako pewnego terminu zakończenia operacji. „It is decades of hatred that brought us to this point, but now is the time for a final reckoning.” (To dziesięciolecia nienawiści doprowadziły nas do tego punktu, ale teraz nadszedł czas na ostateczne rozliczenie.) — Donald Trump Cieśnina Ormuz, przez którą przepływa około jedna piąta światowego wydobycia ropy naftowej, jest najważniejszym punktem zapalnym mogącym natychmiastowo wywołać globalny kryzys energetyczny. Podsumowując, konflikt ten jest wynikiem splotu błędów dyplomatycznych, ambicji regionalnych i głębokich urazów historycznych obu stron. Podczas gdy USA dążą do całkowitej zmiany układu sił, Teheran wykorzystuje każdą dostępną metodę, by dowieść swojej niezłomności, co czyni obecną sytuację najbardziej niebezpiecznym momentem w relacjach obu państw od pół wieku.