Przełomowa decyzja MTK: Karim Khan wszczyna śledztwo w sprawie zbrodni przeciwko ludzkości na Białorusi

Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego Karim Khan ogłosił 12 marca 2026 roku wszczęcie oficjalnego śledztwa w sprawie domniemanych zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych przez władze Białorusi. Dochodzenie koncentruje się na systematycznych prześladowaniach oraz przymusowych deportacjach ludności cywilnej, które nasiliły się po sfałszowanych wyborach prezydenckich w 2020 roku. Choć Białoruś nie jest sygnatariuszem Statutu Rzymskiego, Trybunał uznał swoją właściwość do orzekania w tej sprawie. Decyzja opiera się na zasadzie, według której jurysdykcja obejmuje czyny, których kluczowe elementy lub skutki wystąpiły na terytorium państwa członkowskiego. W tym przypadku mowa o Litwie, na której terytorium kończyły się przymusowe deportacje białoruskich obywateli.

Podstawą do podjęcia działań przez prokuraturę był oficjalny wniosek złożony przez rząd Litwy we wrześniu 2024 roku. Dokumentacja wskazywała na masowe wywózki i zmuszanie przeciwników politycznych do opuszczenia kraju pod groźbą więzienia lub tortur. Dochodzenie obejmuje szeroki zakres czasowy, rozpoczynający się od maja 2020 roku, kiedy to na Białorusi wybuchły największe w historii kraju protesty społeczne. Międzynarodowy Trybunał Karny ma teraz za zadanie zidentyfikować konkretne osoby odpowiedzialne za planowanie i realizację tych działań. Karim Khan, pełniący funkcję prokuratora od 2021 roku, podkreślił, że biuro zgromadziło wystarczający materiał dowodowy, by przejść do fazy pełnowymiarowego postępowania karnego.

Decyzja Trybunału zapadła w skomplikowanym momencie politycznym, gdy instytucja ta mierzy się z naciskami ze strony mocarstw światowych. Administracja Stanów Zjednoczonych, mimo krytycznego stosunku do reżimu w Mińsku, zagroziła nałożeniem sankcji na MTK w związku z innymi prowadzonymi przez Trybunał sprawami. Aleksander Łukaszenka, który sprawuje urząd prezydenta Białorusi od 1994 roku, konsekwentnie odrzuca wszelkie oskarżenia o naruszanie praw człowieka. Władze w Mińsku uznają działania Hagi za próbę destabilizacji państwa i ingerencję w jego suwerenność. Białoruś od sierpnia 2020 roku znajduje się w głębokim kryzysie politycznym po wyborach, których wyników nie uznała większość państw zachodnich oraz Unia Europejska. Według raportów organizacji międzynarodowych, brutalne tłumienie protestów doprowadziło do uwięzienia tysięcy osób i masowej emigracji politycznej, głównie do Polski i krajów bałtyckich. MTK stosował już podobną konstrukcję prawną dotyczącą jurysdykcji w sprawie deportacji ludności Rohingya z Mjanmy do Bangladeszu.

Droga do śledztwa MTK ws. Białorusi: 20 lipca 1994 — Początek rządów; Maj 2020 — Wybuch protestów; 16 czerwca 2021 — Nowy prokurator; Wrzesień 2024 — Wniosek Litwy; 12 marca 2026 — Wszczęcie śledztwa