Nie żyje Jürgen Habermas, niemiecki filozof i głos powojennej Europy

Jürgen Habermas, jeden z najbardziej wpływowych niemieckich filozofów i teoretyków społecznych okresu powojennego, zmarł 14 marca 2026 roku w wieku 96 lat w Starnbergu w Niemczech. Jego wydawca, Suhrkamp, potwierdził tę informację. Habermas był centralną postacią drugiego pokolenia szkoły frankfurckiej i przez dziesięciolecia współkształtował debatę publiczną oraz akademicką w Europie i poza nią. Urodził się w Düsseldorfie w 1929 roku. Stworzył dorobek poświęcony racjonalności komunikacyjnej, podstawom legitymizacji demokratycznej oraz naturze nowoczesnej sfery publicznej. Po jego śmierci głosy uznania napłynęły od polityków i ludzi nauki z Niemiec oraz innych państw Europy.

Kretschmer nazywa go myślicielem naszych czasów Michael Kretschmer, premier Saksonii, był jednym z pierwszych znaczących polityków, którzy odnieśli się do śmierci Habermasa po ogłoszeniu tej informacji. Jak podał Zeit Online, Kretschmer określił Habermasa mianem „najważniejszego myśliciela naszych czasów”. Ta wypowiedź pokazała, w jakim stopniu Habermas wyszedł poza ścisły krąg akademicki i stał się stałym punktem odniesienia w niemieckim życiu publicznym. Jego głos w sprawach integracji europejskiej, demokratycznego rządzenia oraz roli rozumu w sporze politycznym był uważnie śledzony zarówno przez decydentów, jak i przez intelektualistów. Niewielu filozofów z jego pokolenia przyciągało porównywalną uwagę poza uniwersytecką salą wykładową.

Życie poświęcone obronie rozumu i jedności Europy Przez całą długą karierę Habermas konsekwentnie i publicznie opowiadał się za zjednoczoną Europą. Uważał, że ponadnarodowe instytucje demokratyczne stanowią najbardziej realną drogę organizowania życia politycznego we współczesnym świecie. Jego teoria racjonalności komunikacyjnej zakładała, że prawomocne normy społeczne mogą powstawać wyłącznie w wyniku otwartej, inkluzywnej i opartej na argumentach debaty publicznej. Rozwinął także koncepcję patriotyzmu konstytucyjnego, zgodnie z którą lojalność obywateli powinna być skierowana ku uniwersalnym zasadom demokracji, a nie ku tożsamości etnicznej czy kulturowej. Te idee uczyniły go jednym z głównych punktów odniesienia w sporach o tożsamość europejską i przyszłość liberalnej demokracji. W swoich pracach o sferze publicznej analizował, w jaki sposób nowoczesne społeczeństwa tworzą i podtrzymują przestrzenie komunikacji politycznej. Ten schemat interpretacyjny był szeroko cytowany także po upływie dziesięcioleci od pierwszej publikacji. Habermas pisał i uczestniczył w debacie publicznej także po dziewięćdziesiątce, utrzymując obecność w niemieckim życiu intelektualnym, której niewielu jego rówieśników mogło dorównać.

Dziedzictwo jednego z głównych intelektualistów powojennej Europy Śmierć Habermasa zamyka rozdział w historii powojennej myśli europejskiej, który obejmował ponad siedem dekad aktywnej pracy naukowej i zaangażowania publicznego. Urodził się w 1929 roku i dorastał w czasie upadku Republiki Weimarskiej oraz wzrostu znaczenia narodowego socjalizmu. Doświadczenia te ukształtowały jego trwałe przywiązanie do demokratycznego racjonalizmu i nieufność wobec politycznego irracjonalizmu. Habermas był związany z drugim pokoleniem szkoły frankfurckiej, po takich postaciach jak Theodor Adorno i Max Horkheimer. Jego praca z 1962 roku o strukturalnych przeobrażeniach sfery publicznej stała się jednym z najczęściej czytanych tekstów w teorii społecznej XX wieku. Później rozwinął teorię działania komunikacyjnego, która miała osadzić krytykę społeczną w warunkach racjonalnej komunikacji, a nie wyłącznie w filozofii dziejów. Jego wpływ sięgał daleko poza Niemcy i kształtował debaty w filozofii polityki, socjologii oraz teorii prawa w Europie, Ameryce Północnej i innych regionach. Suhrkamp, które publikowało jego prace przez całą karierę, potwierdziło śmierć, nie podając dalszych informacji o jej okolicznościach. Habermas pozostawia dorobek, do którego badacze i myśliciele polityczni będą sięgać jeszcze przez kolejne pokolenia.